Çocuğunuz bir ADİ aracıyla iletişim kuruyor: Bunu okula nasıl taşırsınız ve orada gerçekten kullanıldığından nasıl emin olursunuz? Üç kaldıraç var: Aracı eğitim programına yazdırmak, çocuğunuzun çevresindeki yetişkinleri eğitmek ve her ders için sözcükleri hazırlamak. Önce Türkiye’deki çerçeveyi, ardından sınıfta fark yaratan uygulamaları anlatıyoruz.
Çerçeve nedir: BEP ve RAM süreci?
Türkiye’de özel gereksinimli bir öğrencinin okuldaki desteği, aileyle birlikte hazırlanan BEP’te (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı) belirlenir. BEP, RAM’ın (Rehberlik ve Araştırma Merkezi) yaptığı değerlendirmenin ardından, aile ile birlikte oluşturulur. RAM raporu, öğrencinin eğitsel gereksinimini ve okul yönlendirmesini belirler: Kaynaştırma (sıradan bir okulda eğitim), özel eğitim sınıfı ya da özel eğitim okulu. Bu raporun geçerlilik ve yenileme koşulları değişebilir; güncel durumu RAM’dan ve okuldan öğrenin.
ADİ’yi BEP’e yazdırın, siyah beyaz: Öğrenci bir ADİ aracıyla iletişim kuruyor; bu araç her an erişilebilir (sınıfta, teneffüste, yemekte, gezilerde); yetişkinler de onu kullanıyor. Böylece herkes bu metne dayanabilir.
Okulda aracı kim sağlar?
Tablet ya da başka bir dijital araç uyarlanmış donanım sayılabilir. Ancak Türkiye’de ADİ için kamusal bir finansman kaynağı bulabilmiş değiliz: SGK’nın (sağlık sigortası) geri ödeme listesinde ADİ ya da tablet kalemi görünmüyor. Okulda ya da özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde bir aracın kullanılıp kullanılamayacağını okulunuza, RAM’a ve merkezinize sorun. Kişisel bir cihazı karşılamak için bkz. ADİ’yi finanse etmek.
Destek eğitim, gölge öğretmen ve özel eğitim sınıfları: kim ne yapar?
Destek kişi (gölge öğretmen)Sınıftaki ilk iletişim ortağı
Özel eğitim sınıfıÖğretmeni, okulun olası ADİ sorumlusu
Destek kişi, ilk iletişim ortağı
Okuldaki destek, resmî çerçevede destek eğitim olarak adlandırılır; aileler özel olarak tuttukları refakatçiyi çoğunlukla gölge öğretmen diye anar. Hangi kişinin hangi rolde olduğu okula ve duruma göre değişir; bunu okulunuzla netleştirin. Öğrenciyle en çok zaman geçiren yetişkin çoğu zaman bu kişidir. Üç alışkanlığı edinirse değerli bir iletişim ortağı olur: Öğrencinin aracında konuşurken model olmak, yardım etmeden önce 5 ila 10 saniye beklemek ve öğrencinin yerine asla cevap vermemek. Bu alışkanlıkları değiştirmek için kısa ve pratik bir eğitim yeterlidir: bkz. Model olun, bekleyin, karşılık verin.
Özel eğitim öğretmeni ve özel eğitim sınıfları
Bazı okullarda özel eğitim sınıfları vardır; öğrenci zamanının bir bölümünü burada, bir bölümünü sıradan sınıflarda geçirebilir. Bu sınıfın özel eğitim öğretmeni okulun ADİ sorumlusu olabilir (bkz. ADİ’yi ekip olarak kurmak).
Her dersten önce sözcükler nasıl hazırlanır?
Okulda sözcük dağarcığı her hafta değişir: bitkiler, sonra gezegenler, sonra volkanlar. Sabit bir sosyal sözcük dağarcığı, ne kadar zengin olursa olsun, müfredatı izlemek için yetmez (Westby, 1985; Beukelman ve Light, 2020’de alıntılanmıştır). Bir ‘sözcük hattı’ kurun:
- Öğretmen sözcükleri önceden gönderir: Bir sonraki konunun sözcükleri dil ve konuşma terapistine ya da aileye iletilir; 10 ila 20 sözcüklük bir liste yeterlidir.
- Konu sözcükleri eklenir: Konunun süresi boyunca ayrılmış bir sayfaya konur, sonunda arşivlenir (böylece daha sonra yine konuşulabilir).
- Uzun cevaplar evde hazırlanır ve sınıf için kaydedilir: Bir sunum, bir şiir, ‘Hafta sonu ne yaptın?’ sorusunun cevabı.
- Sesli okuma için karakterlerin replikleri kaydedilir; küçük öğrenciler için resimli kitaptaki tekrarlanan cümle de.
Sözcük ekleme işinden sorumlu bir kişi seçin: Çoğu zaman dil ve konuşma terapisti, aile ya da ADİ sorumlusu. Önemli olan listenin ders başlamadan önce ulaşmasıdır. Pictalk Buddy’de sözcük dağarcığı okul tableti ile ailenin telefonu arasında eşitlenir ve bir konu sayfası eklendiğinde çekirdek sözcükler yerinden oynamaz.
Öğrenciyi değil etkinliği nasıl uyarlarsınız?
Katılım Modeli (Beukelman ve Mirenda), bir etkinlik sırasında diğer öğrencilerin ne yaptığını, ADİ kullanan öğrencinin ne yaptığını ve neyin engel olduğunu gözlemlemeyi önerir. Sonra bir ya da birkaç kaldıracı ayarlarsınız:
| Kaldıraç | Örnek |
|---|---|
| Miktar | 10 yerine 5 soru |
| Süre | Bir cevabı oluşturmak için daha fazla zaman ya da hazırlanmış bir cevap |
| Destek düzeyi | Bir yetişkin ya da bir sınıf arkadaşı |
| Sunum | Sözlü yönergelerin yanında yazılı ya da sembollü yönergeler |
| Cevap verme biçimi | Dört seçenekten doğru cevabı göstermek, etiketleri sıralamak, harf harf yazmak |
| Zorluk | Görevin kendi zorluğu |
Örneğin: Resimli bir kitap okunurken öğrencinin elinde karakterlerin, birkaç fiilin (yemek, koşmak, düşmek), üç duygunun, kim?, ne? ve ‘olamaz!’ sözcüklerinin bulunduğu bir sayfa vardır. Pasif biçimde dinlemek yerine katılır.
Sınıf arkadaşlarıyla konuşmayı nasıl teşvik edersiniz?
Net bir plan olmadan ADİ kullanan öğrenciler çoğunlukla yetişkinlerle konuşur. Gözlemsel bir çalışmada etkileşimlerinin yalnızca yüzde 3’ü akranlarla gerçekleşti, üçte birinin hiç akran etkileşimi yoktu ve iletişim fırsatlarının yaklaşık yarısında ADİ aracı yanlarında değildi (Andzik, Chung ve Kranak, 2016).
- Aracı sınıfa tanıtın: Nasıl çalıştığını, cevabı nasıl bekleyeceklerini anlatın.
- Teneffüs sözcüklerini planlayın: Oyunlar, arkadaşların adları, ‘Geliyor musun?’, ‘Bu benim!’, ‘Süper!’.
- Karşı tarafa yönelik sorular ekleyin (‘Ya sen?’, ‘Hafta sonu ne yaptın?’): Sohbetleri daha uzun ve daha keyifli kılar (Light ve ark., 1999).
- İkili oyunlar düzenleyin: Sınıf arkadaşı da sembolleri kullansın.
Peki ya okuma ve yazma?
Harf harf yazmak, kesinlikle her sözcüğü söylemenin, dolayısıyla müfredatın tüm sözcük dağarcığına erişmenin tek yoludur. Öğrenci henüz okuyamasa bile en baştan bir klavye sunun ve aracı okuma derslerine taşıyın: bkz. ADİ ve okuryazarlık.
Ev ile okulu nasıl bağlarsınız?
- Evde ve okulda aynı araç, aynı sözcük yerleşimiyle. Okul değiştirirken araç değiştirmeyin: Her seferinde tek bir geçiş.
- Evdeki günü okula, hafta sonunu okula aktarmak için görsel bir ev-okul defteri ya da dijital bir defter.
- Sözcük dağarcığını, başka bir yazılım kullansa bile dil ve konuşma terapistiyle paylaşmak için açık bir dosya biçimi (OBZ).
Sıkça sorulan sorular
Okul çocuğumun tabletini reddedebilir mi?
ADİ, BEP’e yazılmışsa araç kararlaştırılan hizmetin bir parçasıdır. Sorun yaşarsanız okulla konuşun ve programı gözden geçirmek için bir görüşme isteyin.
Destek kişi öğrencinin sözcüklerini bulmasına yardım edebilir mi?
Evet, öğrenci isterse: Bir sözcüğün nerede olduğunu gösterebilir. Ama cevabı asla öğrencinin yerine seçmez.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri aynı sembollerle Android, iOS, web ve saat üzerinde bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulama. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R. & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes. Alıntılanan çalışmalar: Westby (1985); Andzik, Chung & Kranak (2016); Light et al. (1999).