Birinin ADİ aracını kullanmasına nasıl yardımcı olursunuz? Aracı her gün onun önünde kendiniz kullanarak: konuşurken onun sembollerine dokunursunuz (modelleme), ona zaman tanırsınız (bekleme) ve her denemesine karşılık verirsiniz (karşılık verme). ADİ’de en iyi desteklenen stratejilerden biridir ve birkaç saatte öğrenilebilir.
ModelleKonuşurken sözcükleri aracında gösterin
Bekle5 ila 10 saniye, hiçbir şey istemeden
Karşılık verHer denemeye, üzerine ekleyerek
Modelleme nedir?
Modelleme, kişinin önünde “ADİ konuşmak” demektir. Hoşlandığı bir etkinlik sırasında cümlenizi yüksek sesle söyler ve o cümlenin anahtar sözcüklerine kişinin tabletinde, telefonunda ya da kağıt panosunda dokunursunuz. Buna destekli dil uyarımı (aided language stimulation) ya da destekli dil girdisi de denir. İlke şudur: kişinin gördüğü ve duyduğu şey, sembolleriyle üretmesini beklediğimiz şeye benzemelidir (Beukelman ve Light, 2020).
Modelleme, birine tekrar ettirmek değildir. Hiçbir şey istemezsiniz: “Bana DAHA’yı göster” ya da “İÇMEK nerede?” yok. Aracın nasıl kullanıldığını gösterirsiniz.
Neden vazgeçilmezdir?
Konuşmayı öğrenen bir çocuk ilk sözcüğünü söylemeden önce bir milyondan fazla sözcük duyar (Hart ve Risley, 1995). Sembollerle iletişim kuran bir çocuk ise neredeyse hiç kimsenin sembollerini kullandığını görmez: eğitim almış ortaklar bile söylediklerinin çoğu zaman %10’undan azını modeller (Romski ve Sevcik, 2003). Çocuktan, neredeyse hiç konuşulduğunu görmediği bir dilde kendini ifade etmesini istiyoruz.
Birçok meta-analiz, modellemenin anlama üzerinde büyük, ifade üzerinde ise daha da büyük etkisi olduğunu gösteriyor (Allen ve ark., 2017; Biggs, Carter ve Gilson, 2018; O’Neill, Light ve Pope, 2018). Bu etkiler küçük çocuklarda da yetişkinlerde de, otizmde, serebral palside, Down sendromunda ve zihinsel engelde, modeli ister bir ebeveyn, ister bir sınıf arkadaşı, bir destek personeli ya da bir dil ve konuşma terapisti yapsın, kağıt panoda da uygulamada da görülür.
Modelleme her zaman yeterli değildir: küçük çocuklar sembolleri kullanmaya da davet edildiklerinde daha fazla sözcük öğrendi (Romski ve ark., 2010). Bu rehberdeki üç adım bu yüzden var.
Bu hafta nasıl başlanır?
- Aracı yakında tutun: yemekte, banyoda, oyunda ve yolculukta. Kirli etkinlikler için lamine bir sürüm ya da koruyucu kılıf bulundurun.
- Hafta için bir ila beş hedef sözcük seçin, örneğin DAHA, BİTTİ, YARDIM ET, BAK, HAYIR; ve her doğal fırsatta gösterin (buna “odaklı uyarım” denir). Çok sık kullanılan küçük sözcükleri, motive eden kişisel sözcüklerle (kız kardeşinin adı, en sevdiği çizgi film) birlikte kullanın: temel sözcük dağarcığı gereklidir ama asla yeterli değildir (Laubscher ve Light, 2018). Bkz. Araca hangi sözcükler konmalı?
- En sevdiği anlarda modelleyin: oyunlar, yemekler, banyo, çizgi filmler, gezintiler. Günde iki üç anla başlayın, sonra artırın.
- Normal konuşun, bir ya da iki anahtar sözcüğe dokunun. “Ah, daha su ister misin?” derken DAHA’ya dokunun; “Haydi dışarı gidip oynayalım” derken önce GİTMEK’e, sonra OYNAMAK’a dokunun. Konuşmada her zaman tam cümle kullanın, telgraf üslubu (“sen su içmek”) asla; ekranda sözcüklerin yalnızca ikisi görünse bile (Fey, 2008).
- Sözcüklerin yerini önce siz öğrenin. Yetişkinler çoğunlukla sözcükleri bulmakta yavaş olduğu için az modeller. Sözcüklerin yerinin hiç değişmediği bir kelime dağarcığıyla, konumları kişiyle aynı anda öğrenirsiniz (bkz. Izgarayı düzenlemek).
- Mesajları çeşitlendirin: yalnızca istek değil, yorum (“bu komik”), ret (“bu değil”), soru (“bu ne?”) da. Bkz. İsteklerin ötesinde.
Bekleme: ne kadar?
Konuşma dakikada 150 ila 250 sözcük hızında ilerler; destekli iletişim genellikle 15 ila 25 kat daha yavaştır. Destek olmadan hemen hemen hep aynı örüntü görülür: iletişim ortağı söz sıralarının çoğunu alır, konuları seçer ve çoğunlukla kapalı sorular sorar; kişi yanıt verir ama konuşmayı nadiren başlatır.
Bir sorudan, bir tekliften ya da bir modellemeden sonra kişiye dostça bir beklentiyle bakın ve hiçbir şey söylemeden 5 ila 10 saniye bekleyin. Belirgin motor güçlükleri ya da bilişsel yetersizliği varsa veya yeni bir rutindeyse daha uzun bekleyin. On saniye uzun bir süredir: içinizden “bir fil, iki fil…” diye sayın. Çoğu yetişkin iki üç saniye sonra yeniden yönlendirir, soruyu başka türlü sorar ya da kişinin yerine yanıt verir. Oysa bu sessizlik kişiye anlaması ve sözcüğü bulması için zaman verir ve sıranın kendisinde olduğunu gösterir.
Mesajı çok erken bitirmeyin. Kişi YEMEK’e dokunur ve siz “Ah, acıktın!” diye haykırırsınız; oysa “köpek yemek yiyor” demek istemiş olabilir. İlk sembolden sonra bekleyin: devamı sık sık gelir. Bazı kişiler doğrulamanız koşuluyla tahmin etmenizi ister; bazıları sözünün kesilmesinden nefret eder. Kendisine sorun ve “Benimle nasıl konuşulur” kartına yazın.
Her denemeye karşılık verin, sonra üzerine ekleyin
Kişinin ifade ettiği her şeye, biçimi ne olursa olsun, hemen karşılık verin: bir bakış, bir jest, bir ses, bir sembol. “Yanlışlıkla” bir sembole dokunursa, bilerek yapmış gibi karşılık verin.
- Aracında bir sözcük ekleyin. İSTİYORUM TOP’a dokunur. “Kırmızı topu mu istiyorsun?” derken KIRMIZI’ya dokunun. KÖPEK’e dokunur. “Evet, köpek koşuyor” derken KOŞMAK’a dokunun.
- Yanlış yaptığında doğru sembolü gösterin, iletişim ortaklarında yaygın bir refleks olan yalnızca sözlü düzeltmeyle yetinmeyin (Smith ve Grove, 2003).
- Anladığınızı doğrulayın: “Parka gitmek istediğini mi söylüyorsun?”
- Gerçek sorular sorun, yanıtını bilmediğiniz sorular; sınav soruları (kedinin önünde “bu ne?”) değil. Kapalı sorular, özellikle kişi yorgunken hâlâ işe yarar: “evet mi, hayır mı?” ile bitirin ve başınızla onaylama hareketi gösterin.
Beklemeden sonra bir şey gelmezse, olası bir yanıtı kişinin aracında modelleyin, tekrar etmesini şart koşmadan, sonra devam edin.
İletişim fırsatları nasıl yaratılır?
Her şey önceden karşılandığında (susamadan dolan bardak, elinin altındaki oyuncak) iletişim kurmak için çok az neden kalır. Konuşma isteği uyandıracak küçük durumlar kurun:
- çok küçük bir porsiyon verin, DAHA istesin;
- en sevdiği oyuncağı görüş alanına ama erişemeyeceği yere koyun;
- kavanozu biraz fazla sıkı kapatın, YARDIM ET ya da AÇ desin;
- kaşığı “unutun” ya da yanlış nesneyi uzatın, BU DEĞİL diyebilsin;
- şarkıyı yarıda kesin, sonra bekleyin;
- iki şey arasında seçim sunun, biri sevmediği bir şey olsun.
İki koşul: ihtiyaç duyduğu sözcük aracında olmalı ve oyun hafif kalmalı. Hayal kırıklığı başlamadan durun.
Bir fırsat yaratın, bekleyin, karşılık verin: bu PoWR döngüsüdür (Douglas, McNaughton ve Light, 2013). Düzenli uygulandığında etkileşimi köklü biçimde değiştirir.
Davet etmek, yönlendirmek: hangi sırayla?
Kişi bir sözcüğü sık sık gördüğünde onu kullanmaya davet edebilir, gerekirse yönlendirebilir ve desteği kademeli olarak azaltabilirsiniz. Bunu iki yolla yapabilirsiniz:
- En az destekten en çok desteğe (bekle, araca işaret et, sonra sözcüğü modelle): görece edilgen kişiler için, yönlendirmeye bağımlı olmalarını önlemek amacıyla.
- En çok destekten en aza (modelle, işaret et, sonra bekle): dürtüsel kişiler, zor beceriler için ve zorlayıcı bir davranışın yerine bir mesaj koyarken (bkz. Zorlayıcı davranışlar).
Her iki durumda da sembollere dokundurmak için kişinin elini asla tutmayın.
Kişiye nasıl uyarlanır?
| Profil | Yönlendirme |
|---|---|
| Küçük çocuklar ve yeni başlayanlar | Her sinyale bilinçli bir sinyalmiş gibi karşılık verin, adlandırın, sonra daha geleneksel bir biçimini gösterin. Ev ile kreş arasında paylaşılan bir iletişim sözlüğü, herkesin aynı jestleri okumasına yardımcı olur. |
| Beyin hasarı sonrası | Kişi mesajını oluştururken onu acele ettirmeyin, öneri yağmuruna tutmayın. |
| Demans | Dikkat dağıtıcıları kaldırın, kısa cümleler kullanın, kapalı sorular sorun. Daha yavaş konuşmak, aktarılan çalışmalarda işe yaramadı (Small ve ark., 2003). |
| Afazi | Otomatik başını sallamaya dikkat edin: birçok kişi konuşmadaki yerini korumak için anlamadan başını sallar. Bkz. Yetişkinler için ADİ. |
İletişim ortaklarını eğitmek: düşündüğünüzden hızlı
Ne kadar çok kişi modellerse (ebeveynler, kardeşler, destek personeli, bakım verenler), kişi aracının kullanıldığını o kadar çok görür. Üstelik bu stratejiler çabuk öğrenilir. Beş saatten kısa bir eğitim, insanların etkileşim biçimini kalıcı olarak değiştirmeye çoğu zaman yeter (Kent-Walsh ve Binger, 2013); 15 ila 20 dakikalık “tam zamanında” eğitim oturumlarının bile ölçülebilir bir etkisi vardır (Holyfield ve ark., 2018). Kısa bir videodan sonra sınıf arkadaşları akranlarının sinyallerini %86 oranında doğru okudu; öncesinde bu oran %33’tü.
ImPAACT programı (Kent-Walsh ve Binger, 2013) beş beceri öğretir: modelleme, beklemek için duraklama, açık uçlu sorular sorma, yönlendirme ve ardından desteği azaltma, her denemeye üzerine ekleyerek karşılık verme. İşe yarayan yöntem: stratejiyi anlatın, gösterin, geri bildirimle çalışın, sonra gerçek yaşamda uygulayın. Ebeveynler yaklaşık bir saatlik, kısa ve tekrarlanan oturumları tercih eder (Meder ve Wegner, 2015).
“LAF, Don’t CRY” anımsatıcısı (McNaughton ve Vostal, 2010): dinleyin, sorun, kişiye odaklanın; eleştirmeyin, acele ettirmeyin, her şeyi kendinizle ilgili hâle getirmeyin.
Yapılacaklar ve yapılmayacaklar
| Yapın | Yapmayın |
|---|---|
| Aracı gün boyu, her odada ulaşılabilir tutun | Kişinin “hazır olmasını” beklemeyin: ön koşul yoktur (bkz. ADİ hakkındaki efsaneler) |
| Kişinin hoşlandığı etkinlikler sırasında modelleyin | Modellemeyi sınava çevirmeyin (“Bana göster…”, “… nerede?”) |
| Tam cümlelerle konuşun ve anahtar sözcüklere dokunun | Ekranda yalnızca iki sözcük var diye telgraf üslubuyla konuşmayın |
| Haftada birkaç hedef sözcük seçin ve sık gösterin | Yalnızca istekleri (“istiyorum”) modellemeyin |
| Modellemeden sonra 5 ila 10 saniye bekleyin | Mesajı ilk sembolden itibaren onun yerine bitirmeyin |
| Her denemeye karşılık verin, sonra bir sözcük ekleyin | Sembollere dokundurmak için kişinin elini tutmayın |
| Kişi yanıldığında doğru sembolü gösterin | Sürekli sözcüklerin yerini değiştirmeyin, panoyu yeniden düzenlemeyin |
| Hayal kırıklığı yaratmadan küçük iletişim fırsatları yaratın | Birkaç gün sonra pes etmeyin: öğrenme aylarla ölçülür |
Yazdırılabilir materyaller kaynaklar sayfasında bulunur.
Sık sorulan sorular
Modellerken kişi bakmıyorsa ne yapmalı?
Başlangıçta bu yaygındır. Devam edin: birçok kişi gözünün ucuyla izler. Aracı yüzünüzün ya da etkinliğin nesnesinin yakınına yerleştirin.
Kişinin aracında mı, kendi aracımda mı modellemeliyim?
Tercihen kişinin aracında; böylece hareketleriniz onunkilerle örtüşür. Çoğaltılmış bir araç (kağıt pano ya da telefonunuzdaki uygulama), sözcükler tamamen aynı konumlardaysa işe yarar; Buddy’de kelime dağarcığı cihazlar arasında eşitlenir.
İlerleme görmek ne kadar sürer?
Garanti edilmiş bir süre yoktur. Bir çocuk konuşmadan önce bir yıldan uzun süre dilini duyar: ADİ öğrenen bir kişi de destekli dile uzun bir süre maruz kalmalıdır; bu süre aylarla ölçülür.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli dizileri ve defterleri aynı sembollerle bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen, “Dilediğiniz kadar ödeyin” modelli bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes, chapters 3, 4, 10, 11 and 12.
- Beukelman ve Light’tan (2020) aktarılan çalışmalar: Hart & Risley (1995); Romski & Sevcik (2003); Romski et al. (2010); Allen et al. (2017); Biggs, Carter & Gilson (2018); O’Neill, Light & Pope (2018); Fey (2008); Laubscher & Light (2018); Smith & Grove (2003); Douglas, McNaughton & Light (2013, PoWR); Kent-Walsh & Binger (2013, ImPAACT); Holyfield et al. (2018); Meder & Wegner (2015); McNaughton & Vostal (2010); Small et al. (2003).