Çocuğunuz tabletini yalnızca bir şeyler istemek için mi kullanıyor? Bu sık görülen bir aşamadır, ama istekte bulunmak iletişim kurma nedenlerinden yalnızca biridir: Haberleri paylaşmak, güldürmek, selam vermek, itiraz etmek ya da düşüncelerimizi düzenlemek için de konuşuruz. Araç tüm bu işlevleri karşılamalı; bir araya getirilecek sözcükler ve hazır cümleler sunmalıdır.
Neden iletişim kurarız?
Janice Light (1988) iletişim kurmanın dört temel nedenini ayırt eder; buna çoğu zaman beşincisi, yani iç diyalog eklenir. Her biri araçtan farklı bir şey bekler.
| İşlev | Örnekler | Aracın sağlaması gerekenler |
|---|---|---|
| İhtiyaçlar ve istekler | Bir içecek, tuvalete gitmek, yardım istemek, pozisyon değiştirmek | Bir ya da iki hamlede ulaşılabilen hızlı ve net mesajlar |
| Bilgi aktarma | Gününü anlatmak, derste cevap vermek, bir belirtiyi tarif etmek | Çok sayıda sözcük, bunları birleştirebilme ve zamanla yazı |
| Sosyal yakınlık | Bir arkadaşı selamlamak, takılmak, teselli etmek, şaka yapmak, ‘seni seviyorum’ demek | Çeşitlilik, duygular, mizah; hız daha az önemlidir |
| Nezaket ve görgü kuralları | Lütfen, teşekkürler, iyi günler, özür dilerim | Bağımsız ve hızlı kullanılabilen hazır cümleler |
| İç diyalog | Liste yapmak, günlük tutmak, gününü planlamak | Çizelgeler, defterler, hatırlatıcılar |
Tahmin etmesi kolay olan ihtiyaçlar ve istekler, söylediklerimizin yalnızca küçük bir bölümünü oluşturmasına rağmen iletişim panolarını doldurur. İç diyalog için Buddy’nin Ajandası ve defterleri panoyla aynı sembolleri kullanır (bkz. Görsel destekler: çizelge, sıralamalar, zamanlayıcı).
Yalnızca istekte bulunan bir araç neden yetmez?
Yalnızca isteklere odaklanan programlar, kendilerine bir şey sunulmasını bekleyen pasif iletişimciler yetiştirir. Bu durum özellikle otizmde iyi belgelenmiştir (Light, Parsons ve Drager, 2002). PECS, istekte bulunmayı öğretmek için orta ila güçlü kanıta sahiptir; yorum yapmak için ise çok azına (Ganz ve ark., 2012): bkz. PECS mi, güçlü ADİ mi?
Kötü hedeflenmiş sözcük dağarcığı da reddedilebilir: Konuşamayan genç bir anne, ‘ADİ’yi reddeden’ biri olarak tanımlanmıştı; kitabı sabun, şampuan ve yemeklerle doluydu, oysa onun istediği bebeğiyle oynamak ve eşiyle yeniden bağ kurmaktı (Light, 1997). Bir kişi aracını ‘reddettiğinde’ önce kendinize, sözcük dağarcığının gerçekten ona hizmet edip etmediğini sorun.
Hangi sözcükler en baştan birçok işlevi karşılar?
Yeni başlayan biri bile çok az sözcükle beş işlevi karşılayabilir (Beukelman ve Light, 2020):
- İstemek: İSTİYORUM, DAHA FAZLA, LÜTFEN, ayrıca bir seçim; BANA YARDIM ET.
- Reddetmek: HAYIR, TEŞEKKÜRLER, BİTTİ, DUR. Kabul edilebilir bir biçimde reddedebilmek çoğu zaman zorlayıcı davranışları azaltır.
- Yorum yapmak: NEFİS, İĞRENÇ, VAY CANINA, komik bir ses, bir kitaptan tekrarlanan bir cümle.
- Sosyal rutinler: MERHABA, HOŞÇA KAL, ÇAK BEŞLİK, arkadaşların adları.
- Soru sormak: BU NE? KİM? NEREDE?
Bu sözcükler, kullanıldıklarını görerek öğrenilir (bkz. Model olun, bekleyin, karşılık verin ve Araca hangi sözcükler konmalı).
Hangi mesajlar sohbeti sürdürür?
Bir sohbetin her aşaması (selamlaşma, havadan sudan konuşma, alışveriş, kapanış) kendi mesajlarına ihtiyaç duyar.
- Kısa sosyal cümleler (‘ne var ne yok?’, ‘aile nasıl?’), okul öncesi çocukların söylediklerinin yaklaşık yarısını, 20 ile 30 yaş arasındaki yetişkinlerde yüzde 39’unu, 75 ile 85 yaş arasında ise hâlâ yüzde 26’sını oluşturur (Ball ve ark., 1999; King ve ark., 1995; Lasker ve ark., 1996).
- Karşı tarafa yönelik sorular (‘ya sen?’, ‘hafta sonun iyi geçti mi?’), kişinin sohbeti yönlendirmesini sağlarken karşısındakine de söz hakkı tanır. Bunları sormayı öğrenen 10 ile 44 yaş arası kullanıcılar daha uzun ve daha keyifli sohbetler yaptı (Light ve ark., 1999).
- Tepkiler (‘öyle mi?’, ‘harika!’, ‘ben de’) çok az çaba gerektirir: Bu isteğe bağlı sıraları alan kişiler daha yetkin bulunur (Light ve ark., 1997).
- Bir yabancıya kendini tanıtmak, onun kişi hakkında edindiği izlenimi iyileştirir (Light ve Binger, 1998): bkz. ‘Benimle nasıl konuşulur’ kartı.
- Bir yanlış anlamayı düzeltmek (‘bunu demek istemedim’): Bunu yapmanın en az iki yolunu öğretin; örneğin mesajı tekrarlamak ya da değiştirmek (Halle, Brady ve Drasgow, 2004).
Bir araya getirilecek sözcükler mi, kayıtlı cümleler mi?
Bir ADİ düğmesi bir harfi, bir sözcüğü, bir cümlenin başlangıcını ya da eksiksiz bir mesajı söyleyebilir (Beukelman ve Light, 2020):
| Birim | Avantajları | Sınırları | Ne işe yarar |
|---|---|---|---|
| Harfler | Her şeyi söyleyebilirsiniz | Yavaş, yorucu, yazabilmeyi gerektirir | Yeni ya da kesin sözcükler |
| Sözcükler | Kendi cümlelerinizi kurarsınız, dil bilgisini öğrenirsiniz | Mesaj başına birden çok seçim | Dil öğrenimi, serbest sohbet |
| Cümle başlangıçları (‘istiyorum’, ‘bu’) | Hızlı ve esnek | Yer kaplar | Sık kullanılan kalıplar |
| Tam cümleler | Hızlı, herkesin anlayacağı, tam zamanında | Yeni mesajlar oluşturmaya izin vermez | Acil durumlar, tepkiler, yabancılar, rutinler |
Çoğu kişi ikisine de ihtiyaç duyar: Cümle kurmak ve dili öğrenmek için sözcükler, hız için kayıtlı cümleler. Bir cümle cümleye benzemeli ve düğmenin gösterdiği şey söylediğiyle uyuşmalıdır. Bir çocuk başka bir şey söylemek isterken köpeğinin resmine basıp durdu; resim hayvanla ilgili hazır bir cümleyi seslendiriyordu. Annesinin anlaması uzun sürdü (Light, 1997).
Hazır cümleler nasıl düzenlenir?
Bazı yöntemler tüm sözcük dağarcığını iletişim amacına göre düzenler; örneğin iletişim kitaplarında yaygın olarak kullanılan, TD Snap’te (isteğe bağlı olarak) ve Grid’de bulunan PODD (Pragmatic Organisation Dynamic Display, Porter, 2007) gibi. Sayfa değişimini sınırlamak için bazı sözcükleri birkaç yerde tekrarlar; bu da her seferinde aynı hareketleri yapma ilkesine aykırıdır. Bu tür bir düzenleme şimdiye kadar az incelenmiştir (Beukelman ve Light, 2020).
Pictalk’ın tasarladığı sözcük dağarcıkları (Essential 24, Springboard 48, Horizon 80) farklı bir tercih yapar: Yerinden hiç oynamayan bir çekirdek sözcük grubu (bkz. Izgarayı düzenlemek) ve bunu tamamlayan, işleve göre gruplanmış hazır cümle sayfaları, yani pragmatik dallar. Buddy ayrıca pragmatik yaklaşımlı sözcük dağarcıkları da sunar: CommuniKate 12 ve 20 ile Sequoia 15.
Pictalk’ın pragmatik dalları neler içerir?
- Sohbet: ‘ne haber?’, ‘söyleyeceğim bir şey var’; alt sayfaları Tepkiler (‘ben de değil’, ‘biraz daha anlat’) ve Anlaşılmak (‘tekrar söyler misin?’, ‘sözcüğü bulamıyorum’).
- Sorular: Tam sorular (‘ne zaman eve gidiyoruz?’) ve tek başına soru sözcükleri. Springboard 48’de ‘kim’ ve ‘nerede’ sıradan sözcüklerdir; aynı satırlarda Kişiler ve Yerler sayfalarına bağlantılar bulunur.
- Bir sorun var: Acıyor (nerede, sonra ne kadar; sözcüklerle 0’dan 10’a bir ölçekte), Sakinleş (‘ara vermem lazım’, ‘daha az gürültü’) ve korunma cümleleri (‘bana dokunma’, ‘bunu bildirmek istiyorum’, ‘benim suçum değil’); bunlar Güvenlik sayfasında (Springboard 48 ve Horizon 80) ya da Bir sorun var sayfasında (Essential 24) yer alır.
- Diğer dallar: Kendimi tanıtıyorum ve Arkadaşlar (Springboard 48 ve Horizon 80), Gençlere özel ifadeler (Horizon 80), Mahremiyet, Sınıfta ve Sofrada (Springboard 48).
Korunma cümleleri vazgeçilmezdir: Bir ankette sorgulanan yetişkin ADİ kullanıcılarının yüzde 45’i suçun ya da istismarın mağduru olmuştu (Bryen, Carey ve Frantz, 2003); bkz. Beden, ağrı, rıza. Ayrıntıların tamamı Pictalk sözcük dağarcıkları sayfasında, yazdırılabilir materyaller ise kaynaklar sayfasında yer alır.
Hazır bir cümle nasıl öğretilir?
- Bir strateji olarak öğretin: Ne işe yaradığını açıklayın, araçta gösterin (‘ben de!’, ‘ya sen?’), sonra sahneyi canlandırın (Light ve Binger, 1998).
- Kişiselleştirin: Kişinin mizahını ve kendi ifadelerini ekleyin. Bir genç, 5 yaşındaki bir çocuk gibi selam vermez.
- Sözcükleri yanında tutun: Bir cümledeki her sözcük sözcük dağarcığında tek başına da bulunmalıdır.
- Onarmayı gerçek yanlış anlamalar sırasında uygulayın; anlamıyormuş gibi yapmayın.
Aracınız her işlevi karşılıyor mu?
Eksikleri görmek için kişinin şunları yapabildiğinden emin olun (Beukelman ve Light, 2020’ye dayanarak):
- dikkat çekmek ve yardım çağırmak, aracından uzaktayken de;
- evet, hayır, bilmiyorum demek, reddetmek ya da itiraz etmek;
- yorum yapmak, görüşünü belirtmek, nasıl hissettiğini ve neresinin ağrıdığını söylemek;
- soru sormak, selamlaşmak, sohbet etmek ve karşısındakinin söylediklerine tepki vermek;
- bir haberi ya da bir anıyı anlatmak;
- kendini tanıtmak ve bir yanlış anlamayı düzeltmek.
Sonra hücreleri işleve göre sayın: İstekler çoğunu kaplıyorsa daha fazlasını ekleme zamanı gelmiştir. Buddy’de iletişim raporu ayrıca kullanılan iletişim işlevlerini de izler ve dil ve konuşma terapisti için yazdırılabilir.
Sıkça sorulan sorular
Neden 0’dan 10’a bir ağrı ölçeği?
Kişinin yalnızca nerede değil, ne kadar acıdığını da söylemesini sağlar ve sağlık çalışanları bu ölçeği bilir. Ölçeğe eşlik eden sözcükler (‘biraz acıyor’, ‘çok acıyor’) henüz sayılarla başa çıkamayanlara yardımcı olur.
Kendi cümlelerinizi ekleyebilir misiniz?
Evet. Buddy’de her sayfa düzenlenebilir: Kişinin kendi ifadelerini, mevcut sözcükleri yerinden oynatmadan boş hücrelere ekleyin.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri aynı sembollerle Android, iOS, web ve saat üzerinde bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulama. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes.
- Light, J., 1988, ‘Interaction involving individuals using augmentative and alternative communication systems’, Augmentative and Alternative Communication, 4(2), 66-82.
- Beukelman & Light (2020)’den alıntılanan çalışmalar: Light (1997); Light, Parsons & Drager (2002); Ganz et al. (2012); Ball et al. (1999); King et al. (1995); Lasker et al. (1996); Light et al. (1997, 1999); Light & Binger (1998); Halle, Brady & Drasgow (2004); Porter (2007); Bryen, Carey & Frantz (2003).