Çocuğunuz PECS kullanıyor ve tablette zengin bir sözcük dağarcığına sahip güçlü ADİ’ye geçmeyi mi düşünüyorsunuz? İki yaklaşımın amacı aynı değildir: PECS istekte bulunmayı öğretmekte çok başarılıdır, güçlü ADİ ise kişinin her şeyi söyleyebilmesini amaçlar. Birinden diğerine, kişiden hiçbir şey eksiltmeden geçebilirsiniz.
PECS nedir?
PECS (Picture Exchange Communication System, Resim Değiş Tokuşu İletişim Sistemi), 1985’te Amerika Birleşik Devletleri’nde Andy Bondy ve Lori Frost tarafından, Delaware’de otizmli öğrencilere yönelik bir kamu programı içinde geliştirildi. İlke şudur: kişi, istediğini elde etmek için iletişim ortağına bir resim verir. Değiş tokuş, iletişim kurma niyetini çok görünür kılar ve birine yönelmeyi gerektirir.
Yöntem altı aşamadan oluşur; burada sadeleştirilmiş hâliyle:
- istenen bir nesne karşılığında bir resim vermek;
- kitabını ve ortağını, uzakta olsa bile, getirmek;
- birkaç resim arasından doğru olanı seçmek;
- basit bir cümle kurmak (‘istiyorum’ + nesne);
- ‘Ne istiyorsun?’ sorusunu yanıtlamak;
- yorum yapmak (‘görüyorum’, ‘duyuyorum’).
PECS, yüksek oranda yapılandırılmış bir ADİ biçimidir. Bir meta-analiz, istekte bulunmayı öğrenmek için orta ila güçlü, ancak yorum yapmak için az kanıt bulmuştur (Ganz ve ark., 2012; Beukelman ve Light, 2020’de alıntılanmıştır). Sorabilmek hayal kırıklığını azaltır, ama biz yorum yapmak, reddetmek, soru sormak, hikâye anlatmak için de iletişim kurarız. Beukelman ve Light’ın alıntıladığı bir ebeveynin dediği gibi: Hayatta kurabiyeden fazlası var. Bkz. İsteklerin ötesinde.
Güçlü ADİ ile ne kastediyoruz?
Terim, araştırmaya dayalı tek bir tanım olmaksızın klinik uygulamada yaygınlaştı. Bir sistem, zamanla kişinin istediği hemen her şeyi söylemesine izin veriyorsa ve onunla birlikte büyüyorsa güçlü olarak adlandırılır:
- geniş bir sözcük dağarcığı: birleştirmek için çekirdek sözcükler (‘daha fazla’, ‘bitti’, ‘git’, ‘değil’) ve kişisel sözcükler;
- tüm iletişim işlevleri: istemek, reddetmek, yorum yapmak, soru sormak, hikâye anlatmak, şaka yapmak, bir şeylerin ters gittiğini söylemek;
- hareketlerin otomatikleşmesi için sabit konumlar (bkz. Izgarayı düzenlemek);
- dil bilgisine giden bir yol: fiil biçimleri, ekler, küçük sözcükler;
- harflere erişim, gerçekten açık olan tek sözcük dağarcığı;
- her an erişilebilirlik: evde, okulda, dışarıda.
Güçlü olmak, ilk günden karmaşık olmak demek değildir: Birkaç görünür düğmeyle başlayıp diğerlerini zamanla, öğrenilmiş hiçbir sözcüğü yerinden oynatmadan ortaya çıkarabilirsiniz.
PECS ve güçlü ADİ: farklar
| PECS | Güçlü ADİ | |
|---|---|---|
| Ana amaç | Bir ortağa yönelik istek başlatmak | Her nedenle iletişim kurmak |
| Araç | Değiş tokuş edilecek resimlerden oluşan kitap | Tablet, sabit konumlu kitap ya da ikisi birden |
| Sözcük dağarcığı | Çoğunlukla istenen nesnelerin adları | Çekirdek sözcükler, kişisel sözcükler, hazır cümleler, harfler |
| Öğrenme | Yönlendirmeli, aşamalı protokol | Gerçek durumlarda model olma, fırsatlar yaratma, bekleme |
| Ses | Hayır, dijital sürümler dışında | Evet, tablette |
Araştırma açısından, güçlü ADİ’nin merkezindeki model olma, en iyi desteklenen stratejilerden biridir (bkz. Model olun, bekleyin, karşılık verin). Motor planlama ya da hazır cümlelere göre düzenleme gibi diğer ilkeler şimdiye kadar az incelenmiştir.
PECS ne zaman anlamlıdır?
- iletişim kurmak için henüz başkalarına yönelmeyen bir kişi için;
- fiziksel değiş tokuş, bir mesajın birine yöneldiğini anlamasına yardımcı olduğunda;
- ekip protokol konusunda eğitimliyse ve onu her yerde uyguluyorsa.
Aynı anda daha zengin bir araçta model olmanıza hiçbir şey engel değildir: İkisi bir arada var olabilir.
PECS’ten güçlü ADİ’ye nasıl geçilir?
- İşe yarayanı koruyun. Tanıdık resimler, birine yönelme alışkanlığı ve öğrenilmiş istekler destek noktası olarak kalır.
- Hiçbir şeyin yeniden öğrenilmesi gerekmesin diye başlangıçta aynı sembolleri kullanın.
- Önce isim olmayan sözcükleri ekleyin: ‘daha fazla’, ‘bitti’, ‘dur’, ‘yardım’, ‘bu değil’.
- Çokça model olun, başlangıçta hiçbir şey talep etmeden.
- İstekleri çeşitlendirin. Hepsi ‘istiyorum’ ile başlamaz; ilk birleştirmelerde çoğu zaman ‘ben’ düşer.
- Yorum yapmak ve reddetmek için sözcükler verin: ‘iğrenç’, ‘harika’, ‘olamaz’, ‘şimdi değil’.
- Zaman tanıyın. Yeni bir araç, gerçek rutinler içinde birkaç hafta boyunca değerlendirilir.
İşe yarayanı koruyunTanıdık resimler ve birine yönelme alışkanlığı
Sözcük ekleyinBirleştirmek, yorum yapmak ve reddetmek için
Model olunÇokça, başlangıçta hiçbir şey talep etmeden
Zaman tanıyınGerçek rutinler içinde birkaç hafta
Aracı (kâğıt ya da tablet) seçmek ve bir deneme düzenlemek için bkz. Bir ADİ aracı seçmek. Pictalk Buddy’de PicTalk Essential 24, Springboard 48 ve Horizon 80 sözcük dağarcıkları sözcükleri sabit konumlarda tutar ve PECS’in 4. aşamasına yakın bir ‘istiyorum + sözcük’ kalıp cümlesi sunar. Yazdırılabilir materyaller kaynaklar sayfasında mevcuttur.
Sıkça sorulan sorular
Tablete geçmeden önce PECS’in altı aşamasını bitirmek gerekir mi?
Hayır: ADİ için ön koşul yoktur. Dilediğiniz zaman daha zengin bir araç tanıtabilir ve onu yanında modelleyebilirsiniz (bkz. ADİ hakkındaki yanlış inanışlar).
Çocuğum PECS ile bir şeyler isteyebiliyor: neden değiştirelim?
Bildiklerini elinden almak söz konusu değildir. Amaç; yorum yapmak, reddetmek, soru sormak ve hikâye anlatmak için sözcükler eklemektir.
Konuşan bir tablet çocuğumun konuşmasını engeller mi?
Hayır: ADİ, konuşmanın gelişmesini engellemez. Çalışmaların ne söylediği ADİ ve konuşma yazısında anlatılmıştır.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri aynı sembollerle Android, iOS, web ve saat üzerinde bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulama. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes.
- Beukelman & Light (2020)’den alıntılanan çalışma: Ganz et al. (2012).
- Bondy, A., & Frost, L., 1994, The Picture Exchange Communication System, Focus on Autistic Behavior, 9(3), 1-19.