“Ona bir tablet verirsek artık konuşmak istemez.” Alternatif ve destekleyici iletişim (ADİ) önerildiğinde bu çoğu zaman ilk endişedir. Araştırmalar açık: ADİ konuşmayı geride tutmaz, çoğu zaman onunla birlikte ilerler ve konuşması yetmediğinde az konuşan kişilere de yardımcı olur.
Çalışmalar ne gösteriyor?
- Bir literatür taraması hiçbir konuşma kaybı vakası bulmadı; bazı katılımcılar hatta daha fazla sözlü üretim kazandı (Millar, Light ve Schlosser, 2006).
- Dil gecikmesi olan küçük çocuklarda, sentetik sesli bir cihaz, konuşulan sözcüklerde artışla birlikte görüldü (Romski ve ark., 2010).
- Az sözcük kullanan otizmli çocuklarda, bir müdahale programına konuşma üreten bir tablet eklemek daha fazla kendiliğinden söz üretimi sağladı; yalnızca sözlü sözcükler sayıldığında da fark belirgin kaldı (Kasari ve ark., 2014). Otizmde konuşma üreten cihazlara ilişkin bir derleme de aynı yönü gösteriyor (Schlosser ve Wendt, 2008).
- Down sendromlu küçük çocuklarda bir sıra gözlendi: önce görsel sahneler, sonra işaretler, sonra konuşmanın devralması (Light ve Drager, 2012).
Sonradan edinilmiş ya da gelişimsel durumlarda: çoğu kişi ADİ ile bir miktar konuşma kazanır ya da geri kazanır ve ailelere bu en baştan söylenmelidir (Beukelman ve Light, 2020).
ADİ konuşmaya neden yardımcı olabilir?
- Daha az baskı. Mesaj araç aracılığıyla ulaşır; böylece konuşma, hiçbir şey kaybetmeden denenebilir.
- Tutarlı bir ses modeli. Dokunulan her düğme sözcüğü aynı şekilde, niyete bağlı olarak, yüzlerce kez söyler.
- Daha fazla etkileşim. Yanıt verebilen, yorum yapabilen ve soru sorabilen biri daha fazla yanıt alır; dil bu alışverişlerde kurulur.
- Artikülasyondan önce dil. Sözcükler, anlamları ve nasıl birleştikleri, artikülasyon henüz yetişmese bile gelişir.
Araştırmanın vaat etmedikleri
ADİ konuşmanın ortaya çıkacağını garanti edemez: bazı kişiler konuşur, bazıları az konuşur, bazıları hiç konuşmaz. ADİ hiçbir şeyi elinden almaz ve kişiye hemen kendini ifade etme yolu verir. Konuşmayı beklemenin bir bedeli vardır: anlama gelişir ama ifade tıkalı kalır; hayal kırıklığı ve bazen zorlayıcı davranışlar görülür (Beukelman ve Light, 2020). Diğer efsaneler (yaş, ön koşullar, “henüz hazır değil”) ADİ hakkındaki efsaneler yazısında ele alınıyor.
Az konuşuyor: ADİ ne işe yarar?
“Konuşuyor, tablete ihtiyacı yok”: bu, kimsenin yalnızca tek bir yolla iletişim kurmadığını unutur. Hepimiz dinleyiciye ve duruma göre ses, jest, yüz ifadesi ve yazıyı karıştırırız (Williams, Krezman ve McNaughton, 2008). Konuşması sınırlı bir kişi konuşmayı iyi yaptığı şeyler için korur, ADİ’ye ise şunlar için başvurur:
AnlaşılmakKendisini tanımayan biri tarafından
Yeni ya da kesin bir şey söylemekBir ad, bir yer, bir ağrı
Yanlış anlaşılmayı onarmakMesaj anlaşılmadığında
İletişimi sürdürmekYorgunluk, heyecan ya da gürültü konuşmayı zorlaştırdığında
| Kimler için? | ADİ ne zaman devreye girer? |
|---|---|
| Çocukluk çağı konuşma apraksisi | Konuşmanın izin verdiğinden fazlasını söylemek ve yanlış anlaşılmaları onarmak için (aşağıya bakın). |
| Down sendromu | Anlaşılması zor konuşmayı, özellikle yabancılarla, netleştirmek için; rolü yaşla birlikte değişir (bkz. Down sendromu ve ADİ). |
| Konuşan otizmli bireyler | Aşırı yüklenme ya da stres anında, hazır mesajlar (“Ara vermem gerekiyor”, “Çok gürültü var”) durumun tırmanmasını önleyebilir (Zisk ve Dalton, 2019). |
| İnme sonrası afazi | Telefonla görüşmek, bir numara vermek, alışveriş listesi yazmak için (Garrett ve Lasker, 2005). Bkz. Yetişkinler için ADİ. |
| Parkinson hastalığı | Konuşma gün içinde ilaç etkisine göre değiştiğinde. |
| Serebral palsi | Birçok kişi yakınlarıyla konuşur, yabancılarla ADİ kullanır. |
Dinleyicinin anlamasına nasıl yardımcı olabilirsiniz?
- Konuyu duyurun: konuşmadan önce bir resim ya da sözcük (“okul”, “futbol”) gösterin: anlaşılırlıkta sözcüklerde yaklaşık %28, cümlelerde %11 artış.
- Her sözcüğün ilk harfini söylerken bir alfabe panosunda gösterin: cümlelerde yaklaşık %25 artış. Bu, harfleri bilmeyi gerektirir; bu yüzden harfler üzerinde erken çalışmaya değer.
Bu iki teknik esas olarak konuşması anlaşılması zor yetişkinlerde incelenmiştir (Hanson ve ark., 2004): dil ve konuşma terapistiyle birlikte uyarlayın.
Yarı zamanlı kullanım nasıl düzenlenir?
- Aracı her zaman yakında tutun. Dolaba kaldırıldığında, konuşmanın tıkandığı anda işe yaramaz. Hafif bir biçim yardımcı olur: bir telefon, cepte basılı bir pano, bir saat.
- Konuşmanın başarısız olduğu anlar için bütün mesajlar hazırlayın (“acıyor”, “bana zaman verin”, “eve gitmek istiyorum”); bir ya da iki hamlede ulaşılabilir olsun. Bkz. İsteklerin ötesinde.
- Sözcükleri aynı yerlerde tutun: araç olmadan birkaç gün geçse bile el yolunu bulur (bkz. Izgarayı düzenlemek).
- Dinleyicilere söyleyin: konuşmadan araca geçmek normaldir. “Az konuşuyorum. Beni anlamazsanız telefonumda gösterebilirim” yazan bir kart yabancılarla yardımcı olur (bkz. “Benimle nasıl konuşulur” kartı).
- Konuşma anlaşılıyorsa aracı dayatmayın, ancak konuşma gelişiyorsa da aracı geri almayın.
- Seçilen sözcüğü yüksek sesle tekrarlayın, sonra genişletin (“daha” → “daha meyve suyu”). Bkz. Modelle, bekle, karşılık ver.
Çocukluk çağı konuşma apraksisi: ADİ ne sunar?
Çocukluk çağı konuşma apraksisi (sözel dispraksi de denir), konuşma hareketlerini planlamada bir bozukluktur. Çocuk ne söylemek istediğini bilir, ancak beyni dudak, dil ve çene hareketlerini programlamakta ve sıralamakta zorlanır. Konuşması çok zor anlaşılır ya da yoktur; oysa anlama ve iletişim kurma isteği çoğu zaman vardır.
Terapiyle konuşma gelişse bile bekleme yıllarının bir bedeli vardır: çocuk söylediklerini telaffuz edebildikleriyle sınırlar. Yoğun dil ve konuşma terapisinin yanı sıra ADİ, çocuğun yalnızca konuşmayla mümkün olandan daha uzun ve daha ayrıntılı mesajlar üretmesini sağlar (Beukelman ve Light, 2020). Şiddetine ve yaşa göre ana ifade aracı, ipucu (konu, ilk harf), onarım aracı, okuma ve yazmaya erişim ya da konuşmayı çalışmak için destek olarak hizmet eder. Sonra çocuğun hızında yavaşça geri çekilir.
Bir düğmeye ses modeli kaydetmek
Her mesaja bağlı bir ses modeli, konuşmayı çalışmak için referans olabilir (Ball ve Stading, 2006). Seanslarda çalışılan sözcükleri dil ve konuşma terapistiyle birlikte seçin ve kaydedin. Pictalk Buddy’de Düzenleme modunda düğmeyi açın, “Spoken text” ve ardından “Audio” seçeneğine dokunun: kayıt, sentetik sesin yerine çalınır.
Yanlış anlaşılmaları onarmak
Anlaşılmadığınızda tekrar edebilir ya da mesajı değiştirebilirsiniz: bilgi eklemek, sadeleştirmek, başka türlü söylemek. En az iki onarım stratejisi öğretin (Halle, Brady ve Drasgow, 2004). ADİ bir “B planı” sunar: sözcüğü göstermek ya da “Bu değil”, “… ile başlıyor”, “İpucu vereceğim”, “Bir dakika, arıyorum…” gibi stratejik mesajlar kullanmak. Pictalk kelime dağarcıklarında bunlar “Being understood” dalındadır.
“Motor planlama”: iki anlam
ADİ’de bu terim, elin hareketi otomatikleşsin diye her sözcüğün ekranda hep aynı yerde tutulması anlamına gelir. Dil ve konuşma terapisinde ise konuşma hareketlerinin planlanması anlamına gelir; çocukluk çağı konuşma apraksisinin merkezindedir. Sabit konumlar yaygın kabul gören bir ilkedir; bunu yöntem edinen LAMP yaklaşımının şimdilik yalnızca ön düzeyde kanıtı vardır (Bedwani, Bruck ve Costley, 2015).
Beklemeniz önerilirse?
Tam olarak neyi beklediğinizi ve bu sürede kişinin anlaşılmak için neyi kullanabileceğini sorun. Dil ve Konuşma Terapistleri Derneği (DKTD) gibi meslek kuruluşları ve ailelerin bir araya geldiği dernekler ile vakıflar bu konuda başvurabileceğiniz yerlerdir.
Sık sorulan sorular
Çocuğum konuşma konusunda tembelleşir mi?
Çalışmalar bu etkiyi göstermiyor. Konuşmak çoğu zaman ekranda sözcük aramaktan daha hızlıdır: konuşma mümkün ve anlaşılır olduğunda kişi onu kullanır.
Ara sıra kullanım için hangi kelime dağarcığı?
Sabit sözcükler, acil durumlar ve onarım için hazır mesajlar içeren kompakt bir kelime dağarcığı. Telefonda PicTalk Essential 24 iyi bir başlangıç noktasıdır; kişisel sözcüklerle tamamlanmalıdır.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli dizileri ve defterleri aynı sembollerle bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen, “Dilediğiniz kadar ödeyin” modelli bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes.
- Beukelman ve Light’tan (2020) aktarılan çalışmalar: Millar, Light & Schlosser (2006); Romski et al. (2010); Kasari et al. (2014); Schlosser & Wendt (2008); Light & Drager (2012); Williams, Krezman & McNaughton (2008); Garrett & Lasker (2005); Hanson et al. (2004); Ball & Stading (2006); Halle, Brady & Drasgow (2004); Bedwani, Bruck & Costley (2015).
- Zisk, A. H., & Dalton, E., 2019, ‘Augmentative and Alternative Communication for Speaking Autistic Adults’, Autism in Adulthood.