Ona “henüz hazır değil” mi dediler, yoksa bir tabletin konuşmasını engelleyeceğini mi söylediler? Bu efsaneler ADİ’nin (alternatif ve destekleyici iletişim) başlamasını geciktirir ya da kişiyi yalnızca istek bildiren bir panoya hapseder. Araştırmaların söylediği, önemli nüanslarıyla burada.
“ADİ konuşmasını engeller”
Çalışmalar konuşmaya bir zarar göstermemiştir; çoğu zaman daha fazla sözlü üretim görülür (Millar, Light ve Schlosser, 2006; Romski ve ark., 2010; Kasari ve ark., 2014). Nüans: ADİ, konuşmanın geleceğini garanti etmez. Kişinin iletişim kurmak için beklemek zorunda kalmamasını garanti eder. Bkz. ADİ konuşmayı engeller mi?
“Nasılsa bir gün konuşur, bekleyelim”
Beklemenin bir bedeli vardır: öğrenme fırsatları azalır, hayal kırıklığı artar ve bazen duyulmanın tek yolu davranışlar hâline gelir. ADİ, konuşma gelişirken bu gecikmeyi önler. Konuşma geldiğinde bile yabancılar için anlaşılması zor kalabilir, yetişkinlikte bile; araç bu durumda yedek olarak rolünü korur (Beukelman ve Light, 2020).
“Hazır değil: ön koşullar var”
Aileler hâlâ şu “ön koşullardan” söz edildiğini duyuyor:
- göz teması;
- nesne sürekliliği (gizlenen bir nesnenin var olmaya devam ettiğini bilmek);
- neden-sonuç ilişkisi;
- yerinde oturup dikkat verebilmek;
- resimleri nesnelerle eşleştirmek;
- parmakla doğru işaret etmek;
- belirli bir yaş, belirli bir IQ, belirli bir tanı;
- klavyeye sahip olmadan önce okuyabilmek.
Bunların hiçbiri başlamak için gerekli değildir; hatta bazıları iletişimle birlikte gelişir. Bunları tek başına çalıştırmak iletişimi iyileştirmez (Kangas ve Lloyd, 1988; Romski ve Sevcik, 1988). ABD Ulusal Ortak Komitesi, yaşa, IQ’ya ya da tanıya dayalı erişim ölçütlerine karşı çıkmaktadır (NJC, 2003). Beukelman ve Light’ın özetlediği gibi tek koşul, hayatta olmaktır. İşaret etmek, diğerleri arasında yalnızca bir erişim yöntemidir (bkz. ADİ’ye erişim).
Gelişim basamakları (istemsiz sinyaller, bilinçli jestler, ilk semboller, yaklaşık 50 sözcükte sözcük birleştirme) hedef seçmeye yardım eder; kimin araca hakkı olduğuna karar vermez.
Gerçek ön koşullar kişinin çevresindedir:
- konuşurken aracı kullanan, bekleyen ve her denemeye karşılık veren iletişim ortakları;
- zarar görmesin diye dolapta tutulmayan, her an elde olan bir araç;
- uygun erişim: iyi bir oturuş doğruluğu artırır (Costigan ve Light, 2010);
- kişi için anlamlı sözcükler.
“Anlamıyor, boşuna”
Söyleyebildiği, bildiği değildir
Harflerle yazamayan bir kişi, yalnızca aracına başkasının koyduğu sözcükleri söyleyebilir: çoğunun aracında 1.000’den az kavram, çoğu zaman 100’den az kavram bulunur; konuşan 5 yaşındaki bir çocuk ise 2.000’den fazlasını bilir (Bloom ve Markson, 1998). Kişinin ürettiğini değerlendirmek çoğu zaman panosunu değerlendirmek demektir.
Testler yanıltabilir
Hayatı boyunca hastanede yaşamış 3 yaşındaki bir erkek çocuk, bir resim testinde “başarısız” oldu. Oysa “aspiratör”, “ventilatör” ve “enjeksiyon” sözcüklerini anlıyordu: sözcük dağarcığı testin değil, kendi dünyasının sözcüklerinden oluşuyordu (Beukelman ve Light, 2020). Konuşmayı ya da doğru işaret etmeyi gerektiren testler anlamayı sıklıkla olduğundan düşük gösterir.
En az tehlikeli varsayım
Kanıt yoksa, yanlış çıkması hâlinde en az zarar verecek varsayımı seçin (Donnellan, 1984):
Anladığını yanlışlıkla varsaymakOnunla saygıyla konuşmuş ve gereğinden fazla sözcük sunmuş oluruz. Bedeli düşüktür.
Anlamadığını yanlışlıkla varsaymakOnu yıllarca sohbetten, okuldan, okumadan ve seçimlerden yoksun bırakmış oluruz. Bedeli çok büyüktür.
Yetkinliği varsaymak değerlendirme yapmanızı engellemez: öğretirsiniz, ardından kişinin ne öğrendiğini birkaç gün boyunca, farklı ortaklarla ve araç baştan itibaren elindeyken gözlemlersiniz (bkz. ekip olarak değerlendirme). Günlük yaşamda kişinin hakkında değil, kişiyle konuşun ve yaşına saygı gösterin: bir ergene çocuksu çizimler sunmayın, bir yetişkine de tercih ettiği şekilde hitap edin. İletişim Hakları Beyannamesi bunları hak olarak tanımlar: seçme, reddetme, aracına her zaman sahip olma, onurlu davranılma.
“Çok küçük, çok yaşlı, çok ağır engelli”
Bebekler de ADİ’den yararlanır. Onlarca yıl araçsız kalmış yetişkinler, gerçek iletişim fırsatları sunulur sunulmaz hızlı ilerleme gösterir (Holyfield ve ark., 2017; Drager ve ark., 2019). Yaş sınırı yoktur; “boşuna” denebilecek bir engel düzeyi de yoktur. Küçük bir çocuk için: Çocuğum konuşmuyor: nereden başlamalı?
“İstekte bulunabilmesi yeterli”
İstekler (yemek, içmek, tuvalet) sonunda panoları doldurur. Yalnızca bunlara odaklanan bir program, özellikle otizmde, edilgen iletişimciler ortaya çıkarır (Light, Parsons ve Drager, 2002). İletişim kurmak aynı zamanda yorum yapmak, şaka yapmak, hikâye anlatmak, soru sormak ve reddetmek demektir. PECS’in istekte bulunmayı öğretme konusunda güçlü kanıtı vardır; yorum yapmayı öğretme konusunda çok azdır (Ganz ve ark., 2012). Bkz. PECS mi, güçlü ADİ mi? ve isteklerin ötesinde.
“Temel sözcük listesi yeterli”
Temel sözcükler (“daha”, “bitti”, “istiyorum”, “yardım”) sözcük birleştirmek için şarttır ama yeterli değildir. Yeni başlayan biri kendi sözcükleriyle (isimler, sevdiği yiyecek, oyuncak) ve birkaç güçlü sözcükle başlar (Laubscher ve Light, 2018). “%80 temel sözcük, %20 özel sözcük dağarcığı” oranı, arkasında bir çalışma olmadan dolaşımdadır (Beukelman ve Light, 2020, LAMP kitapçığı hakkında): kaba bir ölçüdür, kural değil. Bkz. araca hangi sözcükleri koymalı?
“Semboller kendiliğinden anlaşılır”
Bir yetişkine bariz görünen şey herkes için bariz değildir. 4 ile 7 yaş arasındaki çocuklar “daha”, “aç” ya da “ne” için kullanılan standart sembolleri tanımadı (Light ve ark., 2008; McCarthy ve ark., 2018). Her sembol bağlam içinde öğretilmelidir; başlangıçta kişisel fotoğraflar yardımcı olur.
“Sembolün altına sözcüğü yazmak okumayı öğretir”
Yazılı sözcük esas olarak iletişim ortağına yardım eder; okumayı öğrenmek için yeterli değildir (Erickson ve ark., 2010). Gerçek bir okuma öğretimi gerekir. Karmaşık iletişim gereksinimi olan kişilerin %90’a varan bir bölümü, çoğunlukla öğretim eksikliğinden dolayı, işlevsel okuryazarlık olmadan yetişkinliğe ulaşır (Foley ve Wolter, 2010). Bkz. ADİ ve okuryazarlık.
“Aracı bir kez kurarsınız, iş biter”
Büyümeyen bir sözcük dağarcığı çantanın dibinde kalır: güncelleme eksikliği araçların terk edilmesinin başlıca nedenlerinden biridir (Johnson ve ark., 2006). Kolayca değiştirilebilen bir araca ve onunla ilgilenen bir sorumluya ihtiyacınız var (bkz. ADİ sorumlusu).
“Seansta işe yarayan her yerde işe yarar”
Terapi odasındaki alıştırmalar günlük yaşama zayıf aktarılır (Schlosser ve Lee, 2000). ADİ gerçek rutinlerde (yemek, oyun, alışveriş), gerçek ortaklarla öğrenilir: anne babalar, kardeşler, öğretmenler. “Köpeği göster” gibi sorular yok: konuşurken aracı kendiniz kullanın. Bkz. modelle, bekle, karşılık ver.
Özetle
| Efsane | Araştırmanın söylediği |
|---|---|
| ADİ konuşmayı engeller | Zarar yok, çoğu zaman daha fazla konuşma |
| Nasılsa konuşur, bekleyelim | Beklemenin bir bedeli var |
| Ön koşullar var | Hiçbiri yok |
| Anlamıyor | Testler yanıltır; varsaymak daha az zarar verir |
| Çok küçük, çok yaşlı | Yaş sınırı yok |
| İstekler yeterli | Edilgen iletişimci riski |
| Temel sözcükler yeterli | Gerekli, yeterli değil |
| Semboller bariz | Her sembol öğretilir |
| Yazılı sözcük okumayı öğretir | Okuma ayrıca öğretilmelidir |
| Bir kez kurulur | Güncelleme olmazsa terk |
| Seans yeterli | Öğrenme gerçek yaşamda olur |
Sık sorulan sorular
Klavyeye sahip olmak için okuyabilmek gerekir mi?
Hayır. Klavye okumayı öğrenmenin bir parçasıdır: onu sonraya saklamak okumayı geciktirir.
Çevredekiler kişinin yeteneklerine inanmıyorsa ne yapmalı?
Somut gözlemleri paylaşın, başarıları filme alın ve modelleme ile bir deneme süreci önerin. Sonuçlar çoğu zaman argümanlardan daha ikna edicidir.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli dizileri ve defterleri aynı sembollerle bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen, “Dilediğiniz kadar ödeyin” modelli bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., and Light, J. C., 2020, Augmentative and Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes.
- Donnellan, A. M., 1984, ‘The criterion of the least dangerous assumption’, Behavioral Disorders, 9(2), 141-150.
- Beukelman ve Light’tan (2020) aktarılan çalışmalar: Millar, Light ve Schlosser (2006); Romski ve ark. (2010); Kasari ve ark. (2014); Kangas ve Lloyd (1988); Romski ve Sevcik (1988); NJC (2003); Costigan ve Light (2010); Bloom ve Markson (1998); Holyfield ve ark. (2017); Drager ve ark. (2019); Light, Parsons ve Drager (2002); Ganz ve ark. (2012); Laubscher ve Light (2018); Light ve ark. (2008); McCarthy ve ark. (2018); Erickson ve ark. (2010); Foley ve Wolter (2010); Johnson ve ark. (2006); Schlosser ve Lee (2000).