Çocuğum konuşmuyor: nereden başlamalı?

Çocuğunuz 2, 3 ya da 4 yaşında ve konuşmuyor ya da çok az konuşuyor; endişelenip endişelenmemeniz gerektiğini düşünüyorsunuz. İşte uyarı işaretleri, kimlere başvurulacağı ve bu hafta neler yapılacağı. Temel mesaj: çocuğunuza iletişim kurma yolu sunmak için sözcükleri ya da bir tanıyı beklemeyin.

Ölçütler: ne beklenir, neler sizi uyarmalı?

Her çocuk kendi hızında gelişir ve dil kesin bir takvimi izlemez. Yine de ölçütler vardır. Tipik gelişimde ilk sözcükler yaklaşık 12 aylıkken gelir (Bloom, 2000, Beukelman ve Light, 2020’de aktarılmıştır). Çocuklar yaklaşık elli sözcük bildiklerinde, genellikle 18 ile 24 ay arasında, iki sözcüğü birleştirmeye başlar (Owens, 2005). Yaklaşık 3 yaşında üç sözcüklü kısa cümleler ortaya çıkar.

7 yaşından küçük çocuklarda olağandışı gelişimi fark etmeye yarayan bir kontrol listesi, dil için başka işaretlerin yanı sıra şu uyarı işaretlerini sayar:

• 18 aylıkken kendiliğinden beş sözcük söylememek;
• 24 aylıkken on sözcükten fazlasını söylememek ya da iki sözcüğü birleştirmemek (“baba gitti”, “daha kek”);
• 3 yaşında üç sözcüklü kısa cümleler kurmamak ya da jest olmadan basit bir yönergeyi anlamamak;
• 4 yaşında konuşmasının aile dışındaki insanlarca anlaşılmaması;
• ve hangi yaşta olursa olsun gerileme: kaybolan sözcükler ya da jestler.

Yaş ne olursa olsun, bir ebeveyn olarak endişeniz çocuğunuzun gelişiminin dikkatle incelenmesi için yeterli nedendir; gerileme ya da ilerleme olmaması da öyle. Yani tavsiye istemek için “emin olmanız” gerekmez.

Kime, hangi sırayla başvurulur?

Aşağıdakiler Türkiye’de en sık atılan ilk adımlardır; ayrıntılar bulunduğunuz yere göre değişebilir.

1. Aile hekiminiz ya da çocuk doktorunuz. Fark ettiklerinizi somut örnekler ve mümkünse kısa videolarla anlatın.
2. Bir işitme testi. Kısmi ya da dalgalı olsa bile işitme kaybı dili geriletebilir. Erken yapılması gereken bir testtir.
3. Bir dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi. Dil ve konuşma terapisti (DKT) anlamayı, ifadeyi ve sözel olmayan iletişimi değerlendirir; terapi ve ADİ önerebilir. Başvuru yolunu doktorunuzdan öğrenin. Bekleme süreleri çoğu zaman uzundur: hemen sıraya girin.
4. Uzman hizmetler: gerekirse doktorunuz ya da DKT sizi çocuk gelişimi, çocuk nörolojisi ya da çocuk psikiyatrisi gibi uzmanlara yönlendirir.
5. Sonrasında destek ve finansman: anaokulunda ya da okulda destek ve ekipman yardımı. Bu aşamada çocuk için bir sağlık raporu (18 yaş altı için ÇÖZGER) ve eğitsel ihtiyaçlar için Rehberlik ve Araştırma Merkezi’nden (RAM) alınan RAM raporu gündeme gelir; RAM raporu, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde Hazine tarafından ödenen eğitim desteğinin de dayanağıdır. Sosyal güvenlik kurumunda ADİ aracı ya da tablet için bir ödeme kalemi bulunmuyor; kurumunuzdan güncel durumu sorun. ADİ’yi finanse etmek: bir finansman talebi nasıl hazırlanır rehberi bu adımları açıklıyor.

Bir tanı konursa Otizm ve ADİ ya da Down sendromu ve ADİ yazılarıyla devam edin.

İletişim kurmak için tanıyı beklemeyin

Değerlendirmeler aylar sürer. Bu arada çocuğunuzun söyleyecekleri vardır: acıkmıştır, bir yeri acıyordur, oynamak istiyordur, ona bakmanızı istiyordur. Alternatif ve destekleyici iletişim (ADİ), bunu bugün söylemesi için ona bir yol verir: semboller, fotoğraflar, jestler ya da konuşan bir uygulama (ADİ nedir?). Destek, herhangi bir tanı doğrulanmadan başlayabilir.

• “Çok küçük, hazır değil.” Ön koşul yoktur ve küçük çocuklar da yararlanır: bkz. ADİ hakkındaki efsaneler.
• “Resimleri olursa konuşmak için çaba göstermez.” Çalışmalar ADİ’nin konuşmayı geride tutmadığını, çoğu zaman desteklediğini gösteriyor: bkz. ADİ ve konuşma.

Bu hafta evde: kontrol listesi

1. Birkaç sembol yazdırın. Başlamak için pahalı bir cihaza ihtiyacınız yok: ilk haftalar için, işlerin yaşandığı yerlere (masa, banyo, giriş kapısı) yerleştirilmiş, basılı ve lamine birkaç sembol yeterlidir. ARASAAC sembolleri ücretsizdir.
2. Çocuğunuz için anlamlı sözcükleri seçin (aile bireylerinin adları, rahatlatıcı oyuncağı, sevdiği yiyecekler; sizin eşyalarınızın ve sizin ailenizin fotoğraflarıyla), ayrıca her yerde işe yarayan birkaç küçük sözcük: daha, bitti, dur, yardım, istiyorum, hayır. İşe yarayan, ikisinin karışımıdır (Laubscher ve Light, 2018). Liste ve açıklamalar: Araca hangi sözcükler konmalı?
3. Yolu gösterin. Çocuğunuzla konuşurken onun panosunda ilgili sembollere dokunun (“daha baloncuk!”): bu modellemedir, araştırmalarda en güçlü desteğe sahip stratejidir. Nasıl yapılacağı: Modelle, bekle, karşılık ver.
4. Bekleyin, sonra karşılık verin. Ona bakarken 5 ila 10 saniye gerçek bir sessizlik bırakın, sonra her denemeye tepki verin: bir bakış, bir jest, “tesadüfen” dokunulmuş bir sembol.
5. Yalnızca istekler değil. “Hayır” demenin, yorum yapmanın (“iyy”, “vay”) ya da birini çağırmanın yollarını verin: İsteklerin ötesinde.
6. Sırada ne olduğunu resimlerle gösterin. Basit bir “önce / sonra” (önce ayakkabılar, sonra park) geçişlerdeki kaygıyı çoğu zaman azaltır: Görsel destekler: çizelge, diziler, zamanlayıcı.

Telefondaki ya da tabletteki bir uygulama, uzaktan bile herkesin duyabileceği bir ses ekler: bkz. Araç seçmek: kağıt, tablet, deneme. Pictalk’ın ücretsiz kelime dağarcıkları (Essential 24, Springboard 48, Horizon 80) kendi sayfalarında tanıtılıyor.

Aracı her zaman yakında tutun

Panosu dolapta kilitliyse bir çocuk “susadım” diyemez: araç, sesi gibi, her yere onunla gider.

• Vakit geçirdiğiniz her odada, el hizasında sabit bir yer.
• Tabletin pratik olmadığı anlar için lamine kağıt bir sürüm: banyo, havuz, oyun hamuru, araba.

ADİ’yi rutinlerinize katın

Seans gerekmez: rutinler her gün, aynı sırayla, aynı sözcüklerle gelir; bu da öğrenme için idealdir. Küçük çocuklar aslında sözcüklerini kategoriye göre değil, duruma göre düzenler (Fallon, Light ve Achenbach, 2003). Başlamak için hepsini birden değil, bir ya da iki rutin seçin.

Bazı sözcükler her yerde karşımıza çıkar: daha, bitti, yardım, istiyorum. Bunlar temel sözcük dağarcığındandır; hareket otomatikleşsin diye hep aynı yerde tutun (Izgarayı düzenlemek). Bunlara kişisel sözcükler ekleyin: küçük kız kardeşinin adı, köpeğin adı, en sevdiği mısır gevreği markası. Gerçek iletişim nedenleri yaratmak için (daha istesin diye küçük bir porsiyon, yardım istesin diye biraz fazla sıkı kapatılmış bir kavanoz) Modelle, bekle, karşılık ver yazısındaki fikirlere bakın.

Büyükanne ve büyükbabalar, bakıcı ve aile için bir sayfa

Ne kadar çok kişi aracı kullanırsa, çocuğunuz onun işe yaradığını o kadar çok görür. Çocuğa bakan kişiler için tek sayfalık bir föy hazırlayın:

• Aracının nerede olduğu ve önemli sözcüklerin nerede olduğu (daha, bitti, yardım, hayır, en sevdiği sözcükler).
• Nasıl gösterileceği: normal, tam cümlelerle konuşun ve aynı anda bir ya da iki anahtar sözcüğe dokunun.
• Nasıl bekleneceği: 5 ila 10 saniye, ona bakarak, cümlesini onun yerine bitirmeden.
• Nasıl karşılık verileceği: yaklaşık bir deneme bile olsa her denemeye tepki verin, sözlü bir sözcük talep etmeyin.
• Kural: araç asla kaldırılmaz, asla ceza olarak elinden alınmaz.

Kardeşler çoğu zaman mükemmel modellerdir, özellikle bunu bir oyun hâline getirirseniz. Çocuğunuzun kendi jestlerini ve tepkilerini açıklamak için bir iletişim sözlüğü ekleyin: bkz. “Benimle nasıl konuşulur” kartı. Yazdırılabilir materyaller için kaynaklar sayfasına bakın.

Kelime dağarcığını canlı tutun

Hiç değişmeyen bir kelime dağarcığı çekmecede kalır: güncelleme eksikliği araçların terk edilmesinin başlıca nedenlerinden biridir (Johnson ve ark., 2006). Sözcükleri işe yaradıkça ekleyin: yeni arkadaş, cumartesi hayvanat bahçesi gezisi, o günün çizgi filmi. Telefonunuzla çekilmiş bir fotoğraf yeter. Pictalk kelime dağarcıklarında, hiçbir şeyi yerinden oynatmadan büyüyebilmesi için boş ve gizli hücreler hazır bulunur.

Nelerden kaçınmalı?

• “Bakalım” diye beklemek. İletişim yolu olmadan geçen zamanı telafi etmek zordur.
• Gerçek sohbetler yerine sınav yapmak (“Köpeği göster”).
• Zarar görmesin diye aracı kaldırmak ya da ceza olarak elinden almak: o, çocuğun sesidir.
• Bir sembole karşılık vermeden önce sözlü bir sözcük talep etmek. Her iletişim biçimi sayılır.

Sık sorulan sorular

2 yaşındaki çocuğum konuşmuyor: mutlaka ciddi bir durum mu?

Hayır, mutlaka değil. Bazı çocuklar geç konuşur ve sonra yetişir; ancak bunu önceden bilmenin yolu yoktur: aile hekiminizle ya da çocuk doktorunuzla konuşmak her zaman yerindedir ve ADİ’ye başlamak konuşma açısından risk taşımaz.

Çocuğum panosuna dokunmuyor: ne yapmalıyım?

Hiçbir şey talep etmeden yolu göstermeye devam edin, sunulan sözcüklerin onu gerçekten ilgilendirdiğini kontrol edin ve her denemeye karşılık verin. Öğrenme izlemekle başlar.

ADİ’yi kurmamda kim yardımcı olabilir?

Dil ve konuşma terapisti anahtar uzmandır; ancak birkaç sembol ve modellemeyle tek başınıza başlayabilir, sonra planı çocuğunuza destek veren ekiple birlikte oluşturabilirsiniz: bkz. ADİ’yi ekip olarak kurmak.

Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli dizileri ve defterleri aynı sembollerle bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen, “Dilediğiniz kadar ödeyin” modelli bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin

Kaynaklar

• Beukelman, D. R. & Light, J. C. (2020). Augmentative & Alternative Communication (5th ed.). Brookes. Studies cited: Bloom, 2000; Fallon, Light & Achenbach, 2003; Johnson et al., 2006; Laubscher & Light, 2018.
• Owens, R. E. (2005). Language Development: An Introduction. Allyn & Bacon.
• “7 yaşından küçük çocuklarda olağandışı gelişimin belirtilerini saptama” kontrol listesi (özgün başlık: ‘Détecter les signes d’un développement inhabituel chez les enfants de moins de 7 ans’).