ADİ’yi ekip olarak kurmak: değerlendirmek, denemek, sürdürmek

ADİ’yi kurmak yalnızca bir uygulama seçmek değildir: Kişinin hayatına nasıl katıldığını anlamak, ona hemen bir iletişim yolu vermek, sonra aracı yaşadığı her yerde canlı tutacak bir ekip kurmak demektir. İyi çalışan bir ekip, çoğu zaman en iyi araçtan daha fazla katkı sağlar.

Bir araç sunmak için değerlendirmenin bitmesini beklemek gerekir mi?

Hayır. Hiçbir yaş, bilişsel düzey ya da tanı ADİ’ye erişimin koşulu değildir ve sözde ‘ön koşul’ becerileri tek başına çalışmak iletişimi iyileştirmez (Kangas ve Lloyd, 1988; Romski ve Sevcik, 1988). Değerlendirme sırasında bir iletişim yolu sunun, sonra seans seans ayarlayın. İlk randevudan itibaren ailelere ADİ’nin konuşmayı geciktirmediğini de söyleyin: bkz. ADİ ve konuşma ve ADİ hakkındaki yanlış inanışlar.

Yalnızca kişiyi değil, katılımı değerlendirin

ASHA tarafından benimsenen Katılım Modeli (Beukelman ve Mirenda), bir döngü olarak işler:

1. Kişinin etkinliklerdeki katılımını ve iletişim gereksinimlerini, akranlarınınkiyle karşılaştırarak betimleyin.
2. İki türlü engeli belirleyin: fırsat engelleri (çevresindeki kişilerin politikaları, uygulamaları, bilgisi, becerileri ya da tutumları) ve erişim engelleri (kişinin yetilerine bağlı olanlar).
3. Müdahaleleri seçin: fırsat yaratmak, doğal yetilerden yararlanmak, çevreyi uyarlamak, ADİ sağlamak.
4. Kişiyi ve ortaklarını eğiterek bugünü ve yarını planlayın.
5. Katılımı değerlendirin, sonra yeniden başlayın.

Bu çerçeve, değerlendirmenin bireyin yetilerine indirgenmesini önler: Engellerin çoğu çevrededir.

İletişim gereksinimlerini toplamak

Her durum için bir ızgara

İletişim gereksinimleri değerlendirmesi (Beukelman ve ark., 1985) her gereksinimi vazgeçilmez, istenen, önemsiz ya da gelecekteki gereksinim olarak derecelendirir. Şunları gözden geçirir:

• mesajlar: dikkat çekmek, acil durumlar, evet/hayır, istekler, sohbet, duygular, tıbbi gereksinimler…;
• kipler: sözlü, yazılı, telefon, özel;
• ortaklar: okuyamayan kişiler, yabancılar, gruplar, işitme güçlüğü olan kişiler;
• yerler: gürültülü, açık havada, arabada;
• pozisyonlar: yatakta, yürürken, uzanırken.

Birkaç bilgi kaynağı

Ayrı ayrı sorulduğunda ebeveynler, dil ve konuşma terapistleri ve öğretmenler, diğerlerinin anmadığı sözcükleri önerir (Morrow ve ark., 1993). Kişinin kendisi ilk kaynak olmayı sürdürür ve son sözü o söyler. Beş ortak çemberini haritalayan Sosyal Ağlar envanteri (Blackstone ve Hunt Berg, 2003), çoğu zaman yalnızca ailenin ve ücretli profesyonellerin kaldığını ortaya çıkarır.

Destekleyici araçlar

Erken iletişim için İletişim Matrisi (Rowland, 2004) ya da CSBS (Wetherby ve Prizant, 1993) aşamayı belirlemeye yardımcı olur. MacArthur-Bates CDI gibi envanterler ilk sözcüklerin haritasını verir; bilgi kaynakları çoğu zaman fazla işaretlediği için ayıklanmalıdır. Anlamayı ayrıca görsel destekle ve görsel destek olmadan değerlendirin: Bazı kişiler konuşmaya yazı ya da resim eşlik ettiğinde çok daha iyi anlar (Light ve ark., 1998).

Tek bir teste dayanmadan değerlendirin

• Birkaç gün boyunca, birkaç yerde ve birkaç ortakla gözlemleyin. Herhangi bir prognoz yürütmekten kaçının.
• Uyarlanmış standart testler yerine dinamik değerlendirmeyi (öğret, sonra sına) ve işlevsel ölçütleri tercih edin.
• Sembolleri titizlikle test edin: Bir evet/hayır cevabının tesadüfen doğru çıkma olasılığı ikide birdir; hedeflerin konumunu değiştirin, konum tercihlerine dikkat edin ve görsel ya da anlamsal olarak yakın çeldiricileri bilerek seçin.
• Yalnızca isimleri değil, her tür sözcüğü test edin: eylemler, sorular, sosyal sözcükler. Soyut sözcüklerde başarı daha düşük olur: Bu, onları kaldırmak için değil, öğretmek için bir nedendir.
• Doğrudan seçimden başlayarak erişimi değerlendirin: önce el, sonra gözler, sonra baş, sonra ayak. Pozisyonlama, anahtarlar ve göz kontrolü Erişim: pozisyonlama, anahtarlar, göz kontrolü yazısında ele alınmıştır.

İlk sistemi seçmek

Değerlendirmeyi bir gereksinimler listesi olarak özetleyin ve sistemleri, en iyi bildiğiniz yazılıma ya da hiç doğrulanmamış ve çoğu zaman en yüksek teknolojili çözümlere yanlı özellik karşılaştırma tablolarına (Beukelman ve Light, 2020) değil, bu listeye göre karşılaştırın: Ölçüt kontrol listesi ve deneme protokolü Araç seçmek: kâğıt, tablet, deneme yazısındadır.

Ekipte kim ne yapar?

Ortaklar sistemin yarısıdır: Model olan, zaman tanıyan ve her girişime karşılık veren ortaklar önemli ilerleme sağlar (Kent-Walsh ve ark., 2015; O’Neill, Light ve Pope, 2018).

Son bir olası üye çoğu zaman unutulur: Kendisi ADİ kullanan bir yetişkin. Deneyimli kişilerin akıl hocalığı hem akıl hocasına hem de yol gösterilen kişiye yardımcı olur (Beukelman ve Light, 2020).

Bir ADİ sorumlusu belirleyin

Herkes başka birinin aracı güncellediğini düşündüğünde aylarca hiçbir şey kıpırdamaz. Günlük olarak şunlardan sorumlu bir kişi belirleyin:

• yeni sözcükleri eklemek ve artık kullanılmayanları çıkarmak;
• cihazın şarjlı olduğunu ve kâğıt yedeğin güncel olduğunu kontrol etmek;
• aracı yeni ortaklara (vekil personel, yeni meslektaşlar, stajyerler) tanıtmak;
• ayrılması hâlinde yerini alacak kişiyi eğitmek.

Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri gibi kurumlarda bu rol, kurum genelinde bir ADİ planının parçasıdır: bkz. Kurumlarda ADİ.

Temelde anlaşın

Bu noktalar, kişinin yaşadığı her yerde paylaşılmalıdır:

1. Aynı araç, aynı yerleşimle. Sözcükler evde ve okulda aynı yerde değilse kişi her şeyi yeniden öğrenmek zorunda kalır. Bkz. Izgarayı düzenlemek: boyut, sabit konumlar ve renkler.
2. Herkesin bildiği ve yazıya geçirilmiş aynı evet / hayır işareti.
3. Bir iletişim sözlüğü: Kişinin kendi jestleri, sesleri ya da tepkileri, ne anlama geldikleri ve nasıl karşılık verileceği; yaşadığı yerde görünür biçimde asılı. Bkz. Anlaşılmak.
4. Ortak hedefler: Hangi beceri, kiminle, hangi durumlarda ve öğrenildiğini nasıl anlayacağınız.
5. Hangi sözcükleri kimin, ne zaman ekleyeceği: Örneğin öğretmen bir sonraki konunun listesini iletir, aile hafta sonunun sözcüklerini ekler.
6. Bir B planı: Geziler, banyo, arızalar için birebir aynı bir kâğıt pano.

Ortakları az ama sık eğitin

Beş saatten az eğitim uygulamayı değiştirmeye yeter ve 15 ila 20 dakikalık ‘tam zamanında’ oturumların ölçülebilir bir etkisi vardır (Kent-Walsh ve Binger, 2013; Holyfield ve ark., 2018). Ebeveynler tek bir uzun gün yerine, yaklaşık birer saatlik birkaç kısa oturumu tercih eder (Meder ve Wegner, 2015). Basit bir yöntem (Kent-Walsh ve McNaughton, 2005):

1. stratejiyi anlatın (örneğin 5 ila 10 saniye beklemek);
2. gerçek bir durumda gösterin;
3. ortaktan kendi sözcükleriyle ifade etmesini isteyin;
4. anında geri bildirimle uygulayın;
5. giderek azalan destekle gerçek hayatta uygulayın;
6. yeni durumlarda nasıl sürdürüleceğini planlayın.

Bir çalışmada ekran paylaşımıyla uzaktan eğitim, yüz yüze eğitim kadar iyi sonuç verdi (Quinn ve ark., 2011): Dil ve konuşma terapisti ile okul birbirinden uzak olduğunda yararlıdır. Aktarılacak stratejiler: Model olun, bekleyin, karşılık verin.

İş yükünü artırmadan bilgi paylaşın

• Okulda, öğrencinin BEP gözden geçirme toplantıları, ADİ’nin durumunu değerlendirmek ve onu programa yazmak için doğal yerdir: bkz. Okulda ADİ.
• Gün boyunca, görsel bir ev-okul defteri ya da dijital bir yaşam kitabı, kişinin gününü bir yerden diğerine anlatmasını sağlar.

Geçişleri doğru yönetmek: sınıf, kurum, yetişkinlik

Yeni bir sınıf, bir kuruma başlamak, taşınmak, yetişkin hizmetlerine geçmek: İpin en sık kaybolduğu yer burasıdır. Beyin hasarı olan bir kişi on beş yılda on bir yerde yaşadı ve eğitimli destek personelini kaybetmek, ADİ’sini bırakmasının başlıca nedeniydi (Fager ve ark., Beukelman ve Light, 2020’de alıntılanmıştır). Birkaç kural:

• yeni yeri önceden ziyaret edin ve eksik kalacak sözcükleri belirleyin;
• yer değiştirirken aynı anda araç değiştirmeyin;
• bir devir dosyası hazırlayın: sözcük dağarcığı, ‘Benimle nasıl konuşulur’ kartı, iletişim sözlüğü, erişim ayarları;
• yeni ekip için kısa bir eğitim oturumu düzenleyin.

Ergenlikte ve yetişkinlikte kişi, profilinin ve nelerin paylaşıldığının kontrolünde kalmalıdır: Mesajlarını ya da defterlerini aktarmadan önce onayını isteyin. Yetişkin hayatı için bkz. Ergenlik ve yetişkinlik.

İlerlemeyi izleyin ve aracı canlı tutun

Beceriyi, aracı, ortakları, yerleri ve ölçütü belirten ölçülebilir hedefler yazın. −2’den +2’ye puanlanan ve yaklaşık üç ayda bir gözden geçirilen Hedefe Ulaşma Ölçeklemesi (GAS), ilerlemeyi izlemenizi sağlar. Ayrıca her geçişte ve sağlıktaki her değişiklikte gözden geçirin.

ADİ’nin bırakılmasının en yaygın nedenleri neredeyse her zaman ortak nedenlerdir: Kişiye pek uymayan bir araç, hiç güncellenmeyen sözcük dağarcığı, eğitimsiz ortaklar, bir yakının reddi, hizmet değiştirirken destek personelinin kaybı. Her birinin bu rehberde bir yanıtı vardır: toplanan gereksinimlere geri dönmek, bir ADİ sorumlusu, yeni gelenler için kısa eğitim, bir devir dosyası.

Sıkça sorulan sorular

ADİ ekibine kim liderlik etmeli?

Çoğu zaman dil ve konuşma terapisti, ama bu bir kural değil. Önemli olan, ADİ sorumlusunun açıkça belirlenmiş olmasıdır.

Tüm profesyoneller aynı uygulamayı mı kullanmalı?

Kişi için her yerde aynı yerleşimle tek bir sistem. Profesyoneller kendi taraflarında başka yazılımlarla çalışabilir: Pictalk Buddy’nin içe ve dışa aktardığı OBZ gibi açık bir değiş tokuş biçimi, panoların paylaşılmasını sağlar.

Aile ile okul aynı fikirde değilse ne olur?

İki soruya dönün: Kişinin daha fazla katılmasına ne yardımcı olur ve kendisi ne düşünüyor? Tercihlerine saygı göstermek öğrenmeyi hızlandırabilir (van der Meer ve ark., 2011) ve iletişim bir hak olmayı sürdürür: bkz. ADİ nedir?.

Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri aynı sembollerle Android, iOS, web ve saat üzerinde bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulama. Buddy’yi keşfedin

Kaynaklar

• Beukelman, D. R. & Light, J. C. (2020). Augmentative & Alternative Communication (5th ed.). Brookes, ch. 2, 3, 4, 8, 11, 17.
• Bu kitaptan alıntılanan çalışmalar: Kangas & Lloyd, 1988; Romski & Sevcik, 1988; Beukelman et al., 1985; Morrow et al., 1993; Blackstone & Hunt Berg, 2003; Rowland, 2004; Wetherby & Prizant, 1993; Light et al., 1998; Kent-Walsh et al., 2015; O’Neill, Light & Pope, 2018; Costigan & Light, 2010; Kent-Walsh & Binger, 2013; Holyfield et al., 2018; Meder & Wegner, 2015; Kent-Walsh & McNaughton, 2005; Quinn et al., 2011; Fager et al.; van der Meer et al., 2011.