Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİ) nedir? Başlangıç rehberi

Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİ), konuşmayı destekleyen ya da onun yerini alan tüm yolları kapsar: jestler, işaretler, semboller, iletişim panoları, konuşan uygulamalar, yazı. Konuşması günlük yaşamda anlaşılmak için yetmeyen herkes içindir; yaş sınırı ve ön koşul yoktur. Burada temel bilgileri, ardından ebeveyn mi yoksa uzman mı olduğunuza göre okunacak rehberleri bulacaksınız.

ADİ tam olarak nedir?

ADİ, jestlerden konuşan uygulamalara kadar konuşmayı ve yazıyı destekleyen ya da onların yerini alan tüm yolları ifade eder. Tek bir araç ya da tek bir yöntem değildir: işaretler, bir sembol defteri ya da konuşan bir tablet, hepsi ADİ’dir.

Bir kişinin konuşması, nedeni ne olursa olsun, günlük iletişim ihtiyaçlarını karşılamıyorsa karmaşık iletişim gereksiniminden söz ederiz. Örneğin şu kişiler bu kapsamdadır:

• henüz konuşmayan ya da çok az konuşan, tanısı olan ya da olmayan çocuklar (çocuğum konuşmuyor);
• otizmli bireyler (otizm ve ADİ);
• Down sendromlu bireyler (Down sendromu ve ADİ);
• serebral palsili ya da ağır ve çoklu yetersizliği olan bireyler (erişim: pozisyonlama, anahtarlar, göz takibi);
• biraz konuşan ama kendini anlatmakta zorlanan ya da iletişimi etkili olmayan bireyler, örneğin çocukluk çağı konuşma apraksisi olanlar (ADİ ve konuşma);
• inme (afazi) ya da motor nöron hastalığı sonrasında konuşmasını yitiren yetişkinler (yetişkinler için ADİ).

‘Ama biz onu çok iyi anlıyoruz’

Birçok aile çocuğunun jestlerini, seslerini ve bakışlarını anlar. Bu çok değerlidir, ama kısmen bir iletişim yanılsamasıdır: okulda, doktorda ya da markette insanlar çocuğu bu kadar yakından tanımaz, yaşamını bilmez ve çoğu zaman yanlış anlar. ADİ, yalnızca tahmin etmeyi öğrenenler tarafından değil, herkes tarafından anlaşılmayı hedefler. Bir ‘Benimle nasıl konuşulur’ kartı bu karşılaşmalara hazırlanmaya yardımcı olur.

Alternatif mi destekleyici mi: fark nedir?

Adın içindeki iki sözcük, birbirini tamamlayan iki kullanımı anlatır.

‘Destekleyici’ eklemek demektir: mevcut yollara yenileri eklenir. Sınır sabit değildir: aynı araç bir kişi için konuşmanın yerini alırken bir başkası için onu tamamlayabilir.

Araçlı ve araçsız ADİ: araçla mı, araçsız mı?

İkinci ayrım, kullanılan yollarla ilgilidir.

Araçsız ADİ her zaman elinizin altındadır, ama işaretleri yalnızca bilenler anlar (anahtar kelime işaretlemede cümlenin tamamını söyler, yalnızca önemli sözcükleri işaretlersiniz). Araçlı ADİ aracınızı yanınızda taşımayı gerektirir, ama herkes anlayabilir: yapay bir ses uzaktan duyulabilir, okuma bilmeyenler de dâhil.

Kâğıt ve dijital birbirini tamamlar; cihaz elinizin altında olmadığında kâğıttan bir yedek şarttır. Seçenekleri karşılaştırmak ve bir deneme süreci yürütmek için araç seçimi: kâğıt, tablet, deneme rehberini okuyun.

Semboller, yöntemler, uygulamalar: birkaç yol gösterici

• Semboller, bir sözcüğü ya da fikri temsil eden basitleştirilmiş çizimlerdir; ücretsiz ARASAAC kitaplığı yaygın kullanılan kaynaklardan biridir.
• PECS, resim değişimine dayanan, çoğunlukla istekte bulunmayı öğretmek için kullanılan bir ADİ yöntemidir (PECS mi, sağlam ADİ mi?).
• PODD, Gayle Porter tarafından tasarlanmıştır; sayfaları sözcük kategorilerine göre değil niyete göre (sohbet etmek, soru sormak, bir şeylerin yolunda gitmediğini söylemek) düzenler (isteklerin ötesinde).
• ADİ uygulamaları, ADİ uygulamaları karşılaştırmasında incelenmiştir.

Teknik terimler (tarama, çekirdek sözcük dağarcığı, motor planlama…) ADİ sözlüğünde açıklanmıştır.

Neden çok kipli iletişimden söz ediyoruz?

Hiç kimse yalnızca tek bir yolla iletişim kurmaz: konuşuruz ama aynı zamanda işaret eder, omuz silker, not yazarız. ADİ kullanan kişi de aynısını yapar: kiminle olduğuna ve duruma göre konuşmayı, sesleri, jestleri, kâğıdı ve cihazı birlikte kullanır. Tek bir kip hiçbir zaman yetmez (Williams, Krezman ve McNaughton, 2008; Beukelman ve Light, 2020’de aktarılmıştır).

Yakın biriyle basit bir istek için çoğu zaman bir işaret yeter; uygulama olayları anlatmak ya da işaretleri bilmeyen biriyle konuşmak içindir; cihaz yanınızda olmadığında kâğıt devreye girer. Yani amaç bir yolu ötekiyle değiştirmek değil, seçenekleri çoğaltmaktır. Anlaşılan bir jest ya da ses başarılı bir iletidir: hangi kanaldan gelirse gelsin karşılık verin.

İletişim bir haktır

İletişim temel bir insan hakkıdır; buna rağmen zaman, eğitim ya da kolay kurulabilen araçlar yetersiz olduğu için sıklıkla ihmal edilir. İletişime erişim, bağımsızlığın ve öğrenmenin önünde gelir; iyi oluş ve ruh sağlığı için de vazgeçilmezdir: zorlayıcı davranışların birçoğu, kendini ifade edecek araçların bulunmamasından kaynaklanır. Özel eğitim ve rehabilitasyon kurumları da ADİ’yi planlamalıdır (özel kurumlarda ADİ).

Başlamadan önce hangi ilkeleri bilmelisiniz?

Bu ilkeler, Beukelman ve Light’ın (2020) derlediği şekliyle araştırma uzlaşısını özetler. Her biri kendi rehberinde ele alınır.

• Ön koşul yoktur: kimse ‘çok küçük’, ‘çok yaşlı’ ya da ‘hazır değil’ değildir; sözde ön koşul becerileri tek başına çalıştırmak iletişimi geliştirmez (Kangas ve Lloyd, 1988; Romski ve Sevcik, 1988), bunu ADİ hakkındaki efsaneler açıklar.
• Yeterliliği varsaymak, kişinin ifade edebildiğinden fazlasını anladığı fikrinden yola çıkmaktır (ADİ hakkındaki efsaneler).
• ADİ konuşmayı engellemez: konuşmayı geride tutmaz, çoğu zaman gelişmesine yardımcı olur (Millar, Light ve Schlosser, 2006; Romski ve ark., 2010), ayrıntılar için ADİ ve konuşma.
• ADİ, kullanıldığı görülerek öğrenilir: kişiyle konuşurken onun kendi aracındaki sembolleri göstermenin (modelleme) anlama ve ifade üzerinde, birkaç meta-analize göre, büyük etkileri vardır (Allen ve ark., 2017; O’Neill, Light ve Pope, 2018), bkz. göster, bekle, yanıtla.
• Çevredeki insanlar araç kadar önemlidir: ailede iletişim için kullanılmayan bir dil sonunda terk edilir, yalnızca uzmanların bağlılığı da yetmez (iletişim ortaklarının eğitimi).
• İletişim kurmak, istekte bulunmaktan fazlasıdır: haber paylaşmak, selamlaşmak, şaka yapmak ya da bir olay anlatmak, ihtiyaçları dile getirmek kadar önemlidir (Light, 1988), bkz. isteklerin ötesinde.
• Kişisel sözcükler, çekirdek sözcükler kadar önemlidir: yeni başlayan kişi kendi sözcükleriyle (isimler, yiyecekler, oyunlar) ve ‘daha’, ‘bitti’ ya da ‘yardım’ gibi birkaç güçlü sözcükle başlar (Laubscher ve Light, 2018), bkz. araca hangi sözcükler konmalı.
• Sözcük dağarcığı hiçbir zaman tamamlanmaz: güncellenmeyen sözcük dağarcığı, araçların terk edilmesinin başlıca nedenlerinden biridir (Johnson ve ark., 2006); bu yüzden aracın sözcüklerini güncel tutmak önemlidir.
• Sözcükler yer değiştirmez: her sözcük hep aynı yerde durduğunda, ona ulaşma hareketi otomatikleşir, bkz. ızgarayı düzenlemek.
• ADİ anlamaya da yardımcı olur: görsel çizelgeler her yaşta işe yarar (Bopp ve ark., 2004; Knight ve ark., 2015), bkz. görsel destekler: çizelge, sıralamalar, zamanlayıcı.
• Okuma ve yazma herkes için bir hedeftir: yazı, sınırsız bir sözcük dağarcığına giden tek yoldur ve ön koşul aranmadan öğretilebilir, bkz. ADİ ve okuma yazma.

Nereden başlamalı?

Size uyan yolu sırayla izleyin. Kişinin durumu belliyse (otizm, Down sendromu, afazi…), yukarıda listelenen ilgili rehberi de ekleyin.

Ebeveynseniz

1. Çocuğum konuşmuyor: nereden başlamalı: gelişim basamakları, uyarı işaretleri, evde ilk adımlar.
2. ADİ hakkındaki efsaneler: ‘çok küçük’, ‘hazır değil’… araştırmalar ne diyor.
3. ADİ ve konuşma: çocuğunuz birkaç sözcük söylüyor olsa bile.
4. Göster, bekle, yanıtla: aracı kullanarak her gün nasıl konuşulur.
5. Araca hangi sözcükler konmalı: ilk sözcükler, çekirdek ve kişisel.
6. Görsel destekler: çizelge, sıralamalar, zamanlayıcı: çocuğunuzun gününü anlamasına yardımcı olmak.
7. Araç seçimi: kâğıt, tablet, deneme: karar vermeden önce deneyin.
8. ADİ’nin finansmanı: finansman talebi nasıl hazırlanır.

Uzmansanız

Dil ve konuşma terapisti, özel eğitim öğretmeni, öğretmen ya da bir bakım ya da destek ekibinin üyesi:

1. ADİ’yi ekip olarak kurmak: değerlendirme, ADİ sorumlusu, ekip çalışması.
2. Göster, bekle, yanıtla: modelleme, bekleme süresi ve iletişim ortaklarının eğitimi.
3. Araca hangi sözcükler konmalı: çekirdek, çevresel ve kişisel sözcük dağarcığı.
4. Izgarayı düzenlemek: ızgara boyutu, sabit konumlar ve renk kodlaması.
5. İsteklerin ötesinde: tüm iletişim işlevleri üzerinde çalışmak.
6. ADİ ve okuma yazma: okuma ve yazma öğretimi.
7. Okulda ADİ: BEP’ler, destek eğitim ve uyarlanmış öğrenme materyalleri.
8. Özel kurumlarda ADİ: kurum genelinde bir ADİ planı nelerle ilgilenmelidir.

Sık sorulan sorular

ADİ’yi öğrenmek ne kadar sürer?

ADİ, bir dil gibi yıllar içinde öğrenilir, ama bugün başlayabilirsiniz. İletişim ortakları hızlı ilerler: beş saatten kısa bir eğitim, çalışma biçimlerini değiştirmeye yeter (Kent-Walsh ve Binger, 2013; Beukelman ve Light, 2020’de aktarılmıştır).

Bize kim destek olabilir?

Bir dil ve konuşma terapisti (DKT) size yol gösterebilir, doğru yöntemi ve aracı seçmenize yardımcı olabilir. ADİ alanındaki uluslararası dernek ISAAC de aileleri ve uzmanları bir araya getirir; bulunduğunuz yerdeki hizmetlere, okula ve rehberlik araştırma merkezine (RAM) da danışın.

Pictalk Buddy, aynı sembollerle ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin

Kaynaklar

• Beukelman, D. R. ve Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs, 5. baskı, Paul H. Brookes.
• Bu kitaptan aktarılan çalışmalar: Williams, Krezman ve McNaughton (2008); Kangas ve Lloyd (1988); Romski ve Sevcik (1988); Millar, Light ve Schlosser (2006); Romski ve ark. (2010); Allen ve ark. (2017); O’Neill, Light ve Pope (2018); Light (1988); Laubscher ve Light (2018); Johnson ve ark. (2006); Bopp ve ark. (2004); Knight ve ark. (2015); Kent-Walsh ve Binger (2013).