Bir kişinin neyin olacağını anlamasına, bir görevin adımlarını izlemesine ve beklemekle başa çıkmasına nasıl yardımcı olursunuz? Söylediğinizi göstererek: bir ‘önce / sonra’, bir görsel çizelge, resimli bir sıralama, bir görsel zamanlayıcı. Bu destekler ‘anlamak için’ ADİ’dir; her yaşta işe yarar, yalnızca otizmde değil.
Görsel destekler neden işe yarar?
Sözlü bir yönerge söylendiği anda kaybolur; bir resim gözün önünde kalır. Görsel destekler soyut bilgileri (zaman, adımların sırası, süre) kişinin ihtiyaç duyduğu kadar sık bakabileceği somut dayanak noktalarına dönüştürür. Sırada ne olduğunu bilmek belirsizliğin yarattığı stresi azaltır, geçişlere yardımcı olur ve öğrenmeye daha fazla enerji bırakır.
Görsel çizelgelerin her yaşta işe yaradığı gösterilmiştir (Bopp ve ark., 2004; Knight ve ark., 2015; Beukelman ve Light, 2020’de aktarılmıştır). Ebeveynlere ve bakım verenlere öğretilebilen TEACCH programının merkezinde yer alırlar: eğitimler için bulunduğunuz yerdeki otizm ya da sağlık hizmetlerine danışın.
Hangi ihtiyaç için hangi destek?
| Destek | Ne işe yarar | Örnek |
|---|---|---|
| ‘Önce / sonra’ | Sıradaki etkinliği duyurmak, bir isteği kabul edilebilir kılmak | Önce ayakkabılar, sonra park |
| Günlük çizelge | Günde yolunu bulmak, sırada ne olduğunu bilmek | Kalk, giyin, kahvaltı, diş fırçalama, çanta, okul |
| Haftalık plan | Haftanın günlerini ve etkinliklerini görmek | Çarşamba yüzme, cumartesi büyükanne |
| Sıralama | Bir görevi adım adım yapmak | Ellerini yıka, beden eğitimi çantasını hazırla |
| Görsel zamanlayıcı | Ne kadar süre kaldığını görmek | 10 dakika daha oyun |
| ADİ panosu | Kendini ifade etmek: istemek, reddetmek, yorum yapmak | İletişim panosu hazırlamak yazısına bakın |
‘Önce / sonra’ ile başlayın
Olabilecek en küçük çizelgedir: yan yana iki resim, ‘şimdi ve sonra’ panosu olarak da bilinir. Solda istediğiniz etkinlik, sağda ondan sonra gelen etkinlik; tercihen kişinin hoşlandığı bir etkinlik. Basit bir ‘önce / sonra’ geçişlerdeki kaygıyı çoğu zaman azaltır. İyice anlaşıldığında üç ya da dört adıma, sonra yarım güne, sonra bütün güne geçin.
ÖnceAyakkabılar
SonraPark
Görsel çizelge hazırlamak
- Gösterilen zaman miktarını ayarlayın: kişiye göre bir ‘önce / sonra’dan koca bir haftaya kadar.
- Biten etkinliği işaretleyin: tamamlanan etkinliği ‘bitti’ alanına taşıyın, kişi yeniden isteyebilsin diye erişilebilir bırakın.
- Her geçişten önce uyarın ve değişiklikleri açıkça belirtin.
- Rutin içinde seçenekler sunun: hangi adım önce, kim yardım edecek. Bu, direnci azaltır.
- Keyifli anlar ekleyin: zorlayıcı bir görevden sonra, her gün belirli bir saatte duyusal bir etkinlik ya da sessiz zaman, günü daha motive edici kılar.
- Doğru resmi seçin: bir sembol (ARASAAC, Sclera, Mulberry), gerçek yerin ya da nesnenin fotoğrafı ya da olacakları göstermek için sembol yetmediğinde kısa bir video. İletişim aracındakiyle aynı sembolleri kullanın.
Kâğıt mı, dijital mi?
Cırt cırtlı haftalık bir planda çoğu zaman her gün ve günün her bölümü (sabah, öğle, öğleden sonra, akşam) için bir renk kodu bulunur; bazen ‘dün, bugün, yarın’ ve duygular da yer alır. İki biçim birbirini tamamlar:
| Kâğıt (cırt cırt, mıknatıs) | Dijital (uygulama) | |
|---|---|---|
| Güçlü yönleri | Resimleri elle taşırsınız; dokunarak tutmak küçük çocuklara yardımcı olur | Nerede olursanız olun saniyeler içinde değiştirilebilir; hatırlatıcılar, sesli okuma |
| Sınırları | Taşıması hantal; her yeni etkinlik için yazıcı ve laminasyon makinesi; hatırlatıcı yok | Elinizin altında şarjlı bir cihaz gerekir |
| En uygun olduğu durum | Evde ya da sınıfta kullanım, dokunarak tutmayı seven küçük çocuklar | Sık dışarı çıkmalar, yazıcı olmaması, son dakika değişiklikleri |
Pictalk Buddy’de görsel çizelge (gün ve hafta görünümleri, alarmlar, saatte hatırlatıcılar) sembolleriyle birlikte haftalık plan olarak yazdırılır: okuma düzeyine göre başlıkları ekleyebilir ya da eklemeyebilir, isterseniz yalnızca rutini bozan etkinlikleri yazdırabilirsiniz. Kaynaklar sayfasında şablonlar da bulacaksınız.
Bir görevi sıralamaya bölmek
Görsel sıralama, bir etkinliği net, resimli adımlara böler. Kişiye adım adım rehberlik eder, hatırlaması gerekenleri azaltır ve bir yetişkinin her yönergeyi tekrarlamasına gerek kalmadan başarmasını sağlar. Şunları kapsayabilir:
- rutinler: diş fırçalamak, giyinmek, eşyaları yerine koymak;
- gündelik bağımsızlık: sandviç hazırlamak, beden eğitimi çantasını toplamak, yolu karşıdan karşıya geçmek;
- toplumsal durumlar: merhaba demek, sırasını beklemek, yardım istemek;
- belirli bir yerde beklenenler: süpermarkette, doktorda, tuvalette.
‘Merhaba demek’ için örnek: (1) Birini görüyorum, (2) ona dönüyorum, (3) gülümsüyorum, (4) ‘merhaba’ diyorum ya da sembolünü gösteriyorum, (5) el sallıyorum. Sıralama, çoğunlukla dile getirilmeyen toplumsal kuralları açık hâle getirir.
Buddy’de rehberli sıralamalar her adımı bir sembolle, bir ses iletisiyle ya da kısa bir videoyla eşleştirir; uygulama basit bir başlıktan adımlar önerebilir, siz de bunları ayarlarsınız.
Zamanın geçişini göstermek: görsel zamanlayıcı
‘Beş dakika daha’, zamanı takip edemeyen biri için hiçbir şey ifade etmez. Time Timer gibi bir görsel zamanlayıcı, etkinliğin sonuna kadar küçülen renkli bir alan gösterir. 5 dakikalık, 30 dakikalık ya da bir saatlik modelleri vardır. Başlangıcı ve bitişi görünür kılar; beklemenin ve geçişlerin yarattığı hayal kırıklığına yardımcı olur. Buddy’nin yerleşik zamanlayıcısı süre dolduğunda titrer ve çalar.
Değişikliklere hazırlanmak
Rutin güvenlik ve öngörülebilirlik sağlar, ama çok katı olursa ters tepki verir. Esnek kalın ve kişiyi olağandışı durumlara hazırlayın: önceden uyarın, değişikliği açıklayın ve gösterin; bir sembolle ya da olacakların fotoğrafıyla. Dijital bir çizelge, değişiklik olduğu anda yerinde değiştirilebilir. Zorlayıcı bir davranış hep aynı saatlerde tekrar ediyorsa Zorlayıcı davranışlar yazısına bakın.
Anlamayı ve ifadeyi birbirine bağlamak
Çizelge yalnızca bir organizasyon aracı değildir: her resim, kişinin günde birkaç kez gördüğü ve duyduğu bir sözcüktür. Etkinlikleri, sembollerine dokunarak adlandırın; çizelgede de iletişim aracında da (bkz. Göster, bekle, yanıtla). Akşamları, günün fotoğraflarının bulunduğu bir defter (yaşam defteri) olanların neler yaşandığını anlatmasını sağlar: fotoğraflardan geçmiş bir an hakkında konuşmak, ADİ kullananların bir olayı anlatmasına yardımcı olur (Soto ve ark., 2009). Buddy’de çizelge, sıralamalar, defterler ve ADİ panoları aynı sembolleri paylaşır (bkz. Buddy’nin görsel çizelgesi ve sıralamaları).
Sık sorulan sorular
Fotoğraf mı, sembol mü?
İkisi de. Otizmli olsun olmasın küçük çocuklar çoğu zaman standart sembolleri yanlış okur (McCarthy ve ark., 2018): her sembol bağlam içinde öğrenilir. Belirli bir yer ya da kişi için fotoğraf çoğu zaman daha nettir.
Resmin altına sözcüğü yazmalı mıyım?
Çoğu zaman evet: yazı da anlamayı destekler. Tek adımlı sözlü yönergeleri izleyen küçük otizmli bir oğlan, öğretmeni konuşurken yönergeleri yazdığında iki ya da üç adımlı yönergeleri izledi (Light ve ark., 1998). Kişinin okuma düzeyine uyarlayın.
Görsel destekler yalnızca otizm için mi?
Hayır. Her yaşta işe yaradıkları gösterilmiştir; sözlü dili anlamayı zor bulan ya da zamanı takip etmekte zorlanan herkese, örneğin Down sendromlu bireylere yardımcı olurlar. Otizm için Otizm ve ADİ yazısına bakın.
Pictalk Buddy, aynı sembollerle ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5. baskı), Paul H. Brookes.
- Beukelman & Light (2020) kaynağından aktarılan çalışmalar: Bopp ve ark. (2004); Knight ve ark. (2015); Soto ve ark. (2009); McCarthy ve ark. (2018); Light ve ark. (1998).