Dil ve konuşma terapisi raporları, eğitimler, uygulamalar: ADİ’nin kendine ait bir dağarcığı var. İşte her biri Beukelman ve Light’a (2020) dayanarak tek cümleyle tanımlanmış 53 terim; parantez içinde diğer yaygın adları ya da kısaltmaları yer alır. Bağlantılı bir terim, onu ayrıntılı ele alan rehbere götürür. Finansman soruları için bkz. ADİ’yi finanse etmek. Terimler Türkçe karşılıklarına göre alfabetik sıralanmıştır.
A
ADİ (alternatif ve destekleyici iletişim; ADİS): konuşmayı ve yazıyı tamamlayan ya da onların yerini alan tüm yollar.
Anahtar (switch): seçim yapmak için vücudun bir parçasıyla (el, baş, ayak) etkinleştirilen, çoğu zaman tarama ile birlikte kullanılan büyük bir düğme ya da sensör.
Anahtar sözcük işaretleme (key word signing): cümlenin tamamını söylersiniz ve yalnızca önemli sözcükleri işaretlersiniz; Makaton’da olduğu gibi.
B
Bekleme süresi (wait time): yardım etmeden önce kişiye kendini ifade etmesi için tanınan 5 ila 10 saniyelik duraklama.
‘Benimle nasıl konuşulur’ kartı (iletişim pasaportu): yeni biri için kullanıcının nasıl iletişim kurduğunu ve nasıl yardım edilebileceğini anlatan bir mesaj.
Birlikte kurma (co-construction): iki kişi tarafından kurulan bir mesaj; ortak önerir, tahmin eder ya da tamamlar, kullanıcı onaylar ya da düzeltir.
Ç
Çekirdek sözcük dağarcığı (core vocabulary): ‘daha fazla’, ‘bitti’ ya da ‘git’ gibi, her yerde işe yarayan, çok sık kullanılan küçük bir sözcük kümesi.
Çevresel ve kişisel sözcük dağarcığı (fringe and personal vocabulary): bir konuya ya da bir kişiye özgü sözcükler (adlar, yerler, yiyecekler, tutkular).
Çok kipli iletişim (multimodal communication): birden fazla iletişim aracının (jestler, sesler, semboller, konuşma) aralarında hiyerarşi olmaksızın birlikte kullanılması.
D
Destekli dil panosu (DDP; aided language display): herkesin konuşurken üzerinde gösterdiği, ekranda gösterilen ya da masaya konan bir sembol panosu.
Destekli / desteksiz ADİ (aided / unaided AAC): harici bir araçla (pano, tablet) ya da yalnızca bedenle (jestler, işaretler, yüz ifadeleri).
Doğrudan seçim (direct selection): kişinin düğmeyi kendisinin, bir parmakla, bir elle, gözleriyle ya da bir işaretleyiciyle göstermesi.
Düşük / yüksek teknoloji (low-tech / high-tech): elektroniksiz (kâğıt panolar, kitaplar, alfabe panoları) ya da elektronikli (tabletler, konuşan cihazlar) birbirini tamamlayan araçlar.
E
En az tehlikeli varsayım (least dangerous assumption): kanıt yokken, yanlış çıkması hâlinde en az zarar verecek varsayımı seçmek; örneğin kişinin anladığını varsaymak.
F
Fitzgerald renk kodu (Fitzgerald Key): düğmelere sözcük türüne (kişiler, eylemler, niteleyici sözcükler…) göre verilen arka plan renkleri.
G
Genişletme / yeniden biçimlendirme (expansion / recast): kişinin mesajını daha tam bir biçimde tekrarlamak; örneğin ‘daha fazla’ için ‘daha fazla meyve suyu’.
Göz kontrolü (eye gaze, eye tracking): bir kameranın gözleri izleyip kişinin baktığı düğmeyi seçtiği, gözlerle erişim.
Görsel çizelge (visual schedule): bir günün ya da bir etkinliğin nasıl ilerlediğini gösteren resimler ya da fotoğraflar.
Görsel sahne ekranı (visual scene display, VSD): gerçek bir anın, sözcükleri seslendiren alanlar içeren fotoğrafı; küçük çocuklar ve afazi için yararlıdır.
Güçlü ADİ (robust AAC): zamanla kişinin her şeyi söylemesine izin veren sistem (geniş sözcük dağarcığı, tüm iletişim işlevleri, dil bilgisi, harfler).
H
Holofraz (holophrase): tek bir blok olarak kullanılan sözcük grubu; örneğin ‘bitti’ ya da ‘bu ne?’.
İ
İkonisite (iconicity): bir sembolün temsil ettiği şeye ne kadar benzediği; saydamdan (tahmin edilebilir) opak olana kadar.
İletişim işlevleri (communicative functions): bir ihtiyacı ifade etmek, bilgi paylaşmak, yakınlık kurmak ya da sosyal kurallara uymak gibi iletişim kurma nedenleri.
İletişim kitabı (communication book): sembol sayfalarını gruplayan sekmeli bir kâğıt kitap; çoğu zaman ilk araçtır, sonra tabletin yedeği olur.
İletişim ortağı (communication partner): kullanıcıyla etkileşim kuran herkes (ebeveyn, öğretmen, sınıf arkadaşı, bakım veren).
İletişim panosu (communication board): basılı ya da ekranda, çoğu zaman bir etkinliğe (yemek, banyo, oyun) bağlı tek bir sembol sayfası.
İletişim sözlüğü (jest sözlüğü): bir kişinin jestlerini ve sinyallerini, ne anlama geldiklerini ve nasıl karşılık verileceğini listeleyen belge.
İletişimsel yeterlik (communicative competence): dilsel, işlemsel, sosyal ve stratejik becerileri birleştirerek etkili iletişim kurabilme yeteneği.
İşlevsel iletişim eğitimi (functional communication training, FCT): zorlayıcı bir davranışı, aynı işleve sahip ve üretmesi en az o kadar kolay olan bir mesajla değiştirmek.
K
Karmaşık iletişim gereksinimleri (complex communication needs, CCN): nedeni ne olursa olsun, kişinin konuşmasının gündelik iletişim için yeterli olmaması.
Katılım Modeli (Participation Model): kişinin etkinliklerinden ve katılımının önündeki engellerden yola çıkan bir değerlendirme ve müdahale çerçevesi.
Konuşma üreten cihaz (speech-generating device, SGD): mesajları sesli söyleyen elektronik araç (özel bir cihaz ya da ADİ uygulamalı bir tablet).
L
LAMP (Language Acquisition through Motor Planning): her sözcük için sabit konumlara ve tekrarlanan hareketlere dayanan bir yöntem.
M
Mesaj bankacılığı (message banking): konuşma kaybedilmeden önce kendi sesinizle kaydedilen, seçilmiş cümleler; daha sonra çalmak için.
Metinden sese (text-to-speech, TTS): mesajları sesli okuyan, bilgisayarla üretilmiş bir ses.
Model olma (aided language modelling, aided language input): ortağın, konuşurken kişinin aracındaki sözcüklere dokunması; destekli dil uyarımı da denir.
Motor planlama (motor planning): bir sözcüğün her zaman aynı yerde kalması ilkesi; böylece hareket otomatikleşir.
O
OBZ (Open Board Format): iletişim panolarını uyumlu uygulamalar arasında değiş tokuş etmek için açık bir dosya biçimi.
Okuryazarlık (literacy): herkese, hiçbir ön koşul olmadan öğretilebilen okuma ve yazma yeteneği.
Onarım (repair): yanlış anlaşılan bir mesajı, tekrarlayarak ya da değiştirerek (bilgi ekleyerek, sadeleştirerek, başka türlü söyleyerek) düzeltme stratejisi.
Ortak destekli tarama (partner-assisted scanning): ortağın seçenekleri tek tek söylemesi ya da göstermesi ve kişinin doğru olanı işaretle belirtmesi.
P
PECS (Picture Exchange Communication System): kişinin istediği şey karşılığında bir resim verdiği altı aşamalı bir yöntem.
PODD (Pragmatic Organisation Dynamic Display): sayfaları pragmatik dallar hâlinde düzenlenmiş, Gayle Porter’ın tasarladığı bir ADİ sistemi.
Pragmatik dallar (pragmatic organisation): sözcük kategorisine göre değil, amaca göre (sohbet etmek, sormak, bir sorun olduğunu söylemek) düzenlenmiş sayfalar.
S
Sembol (piktogram): bir sözcüğü ya da bir fikri temsil eden, ARASAAC gibi kütüphanelerden alınan sadeleştirilmiş çizim.
Ses bankacılığı (voice banking): kendi sesinize yakın, her şeyi söyleyebilen sentetik bir ses oluşturmak için kaydedilen yaklaşık 4 ila 6 saatlik kendi konuşmanız.
Söz hakkı tutucu mesaj (floorholder): siz mesajı oluştururken sıranızı koruyan bir mesaj; örneğin ‘Bir dakika, yazıyorum…’.
Sözcük tahmini (word prediction): olası sonraki sözcüklerin otomatik önerilmesi; seçim sayısından tasarruf sağlar.
T
T2L (Transition to Literacy, okuryazarlığa geçiş): bir sembole dokunulduğunda yazılı sözcüğün okumayı desteklemek için yaklaşık 3 saniye büyük puntolarla görünmesi.
Tam zamanında programlama (just-in-time programming): etkinlik sırasında, sözcüğün işe yarar hâle geldiği anda araca eklenmesi.
Tarama (scanning): düğmeler sırayla yanar ve kişi doğru olan vurgulandığında bir anahtara basar.
Y
Yazılı seçeneklerle sohbet (written choice conversation): ortağın 2 ila 4 olası cevabı büyük harflerle yazması; böylece kişi, özellikle afazide, kendi cevabını gösterebilir.
Yetkinliği varsaymak (presuming competence): kişinin ifade edebildiğinden fazlasını anladığını varsaymak ve ona zengin bir ortam sunmak.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıralamaları ve defterleri aynı sembollerle Android, iOS, web ve saat üzerinde bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulama. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes.