Tablet, telefon ya da kâğıt kitap: Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİ) için hangi aracı seçmeli, kişiye uyup uymadığını nasıl anlamalı? İşe araçla değil kişiyle başlanır; kâğıt ve ekran birbirini tamamlar; bir araç da ancak birkaç hafta süren gerçek bir denemeden sonra değerlendirilir.
Seçim yapmadan önce kişi hakkında neleri bilmek gerekir?
Temel yaklaşım olan katılım modeli, kişinin yaşamından yola çıkar: nerede yer alıyor, onu ne engelliyor ve bu durumda hangi araçlar seçilmeli (Beukelman ve Light, 2020). Bir şey indirmeden önce şunları not edin:
- Etkinlikleri ve mekânları: yemekler, okul, iş, boş zaman, alışveriş, yüzme, doktor randevuları. Her biri için, iletişim kurabilmesi adına eksik olan ne?
- İletişim kurduğu kişiler: jestlerini bilen aile mi, yoksa net bir sese ihtiyaç duyan yabancılar mı? Arkadaşlar ve yabancılar, aileden farklı mesajlar gerektirir.
- Erişim biçimi: parmağıyla güvenilir biçimde işaret edebiliyor mu? Tuş koruyucuya, anahtara, göz takibine ihtiyacı var mı?
- Dilleri ve ailesinin dilleri.
- İstekleri, yalnızca ihtiyaçları değil: kardeşleriyle şakalaşmak, futboldan söz etmek, tatilini anlatmak. İyi bir araç aynı zamanda yorum yapmak, reddetmek ya da ilişki kurmak içindir (bkz. İstek bildirmenin ötesinde).
- Kaç kelimeye ihtiyaç duyduğu ve aracı kimin güncel tutacağı. Kelime dağarcığı zenginleştikçe dijital araç daha pratik hâle gelir.
İletişim için bir yol sunmadan önce bu analizin bitmesini beklemeyin: ön koşul yoktur ve basit bir ilk araç hemen sunulabilir (bkz. ADİ hakkında yanlış inanışlar).
Kâğıt mı, tablet mi, yoksa ikisi birden mi?
Düşük teknolojili ADİ, elektronik içermeyen araçlar anlamına gelir (basılı panolar ve kitaplar, kartlar, alfabe panoları, gözle işaret için şeffaf panolar); yüksek teknolojili ADİ ise konuşan tabletler, telefonlar ve özel cihazlardır. Jestler ve işaretler değerini korur, ancak bir çalışmaya göre eğitimsiz iletişim ortakları bunların yalnızca %10-30’unu tahmin edebilir (Daniloff ve ark., 1983): yabancılarla iletişimde fiziksel bir araç gerekir.
| Ölçüt | Kâğıt (düşük teknoloji) | Tablet veya telefon (yüksek teknoloji) |
|---|---|---|
| Maliyet | Düşük: baskı, plastik kaplama | Cihazın finanse edilmesi gerekir; yazılım ücretsiz ya da ücretli olabilir |
| Ses | Yok: karşıdaki kişinin bakıp okuması gerekir | Var: göz teması olmadan dikkat çeker, uzaktan, telefonda ve okuma bilmeyenlerle işe yarar |
| Kelime dağarcığı | Sayfa sayısıyla sınırlı | Sayfalara ayrılmış binlerce kelime |
| Dil bilgisi | Göstermesi zor | Uygulamaya göre fiil çekimleri, ekler, tahmin |
| Dayanıklılık | Pil yok, banyoya ve havuza götürülebilir | Pil, kırılma, su |
| Güncelleme | Yeniden baskı | Birkaç saniyede bir kelime ekleme |
| Sosyal görünüm | Biçimine göre gösterişsiz ya da çok göze çarpan | Sıradan bir tablet ‘normal’ görülür |
Öğrenme açısından ikisi de işe yarar: modelleme (siz konuşurken sembolleri göstermek) kâğıtta da ekranda da büyük etki yapar (Allen ve ark., 2017; O’Neill, Light ve Pope, 2018). Ses, yabancılarla bağımsızlık sağlar; pil bittiğinde kâğıt devreye girer. En güçlü birleşim çoğu zaman bir ana uygulama ve bir kâğıt kopyadır.
Kural: kâğıtta ve ekranda aynı yerleşim
Kâğıt kopya, uygulamayla tıpatıp aynı konumları kullanmalıdır: ‘daha fazla’ kelimesi kâğıtta da ekranda da aynı yerdedir. Kişinin yeniden öğreneceği bir şey olmaz ve hareketleri otomatikleşir. Sık yapılan bir hata: uygulamadan farklı düzenlenmiş bir kitap; bu da her kelimeyi iki kez aramak demektir. Uygulamanın panolarını yazdırıp yazdıramadığını kontrol edin ve her büyük değişiklikten sonra yeniden basın (bkz. Izgarayı düzenlemek).
Her mekân için küçük kâğıt panolar
Tabletin götürülemediği ya da kaldırılmış durduğu yerler için plastik kaplanmış birkaç pano ekleyin:
- banyo ve küvet;
- havuz;
- araba;
- yemekler ve kirli etkinlikler;
- her zaman elinizin altında duran bir ‘acil durum’ panosu; en azından evet, hayır, canım acıyor, bana yardım edin içermelidir.
Bunları hazırlamak için İletişim panosu hazırlamak yazımıza ve yazdırılabilir kaynaklarımıza bakın.
Kontrol listesi: denetlenecek beş alan
| Alan | Sorulacak sorular |
|---|---|
| 1. Kelime dağarcığı | Kişisel kelimeleri (adlar, aile fotoğrafları, yerler, tutkular) kolayca ekleyebiliyor musunuz? Kelime eklediğinizde eskileri aynı yerde kalıyor mu? Kelime dağarcığı, her şeyi yeniden düzenlemeden, örneğin gizli hücreleri açarak büyüyebiliyor mu? Reddetmek, itiraz etmek, dur demek, soru sormak, yorum yapmak, selam vermek için bir yol var mı? Beden, ağrı ve mahremiyet için kelimeler var mı? Yaşa uygun görseller var mı? |
| 2. Erişim | Hücre boyutu ayarlanabiliyor mu? Tuş koruyucu kullanılabiliyor mu? Kişinin anahtara ya da göz takibine ihtiyacı var mı (yalnızca bazı uygulamalar uygundur)? Araç tekerlekli sandalyede, yatakta, arabada çalışıyor mu? |
| 3. Ses ve dil | Sesler kişinin yaşına ve cinsiyetine uyuyor mu, kendi sesini seçebiliyor mu? Uygulama dilinizin dil bilgisini düzgün işliyor mu, yoksa yalnızca çevrilmiş mi? Aynı konumları koruyarak dil değiştirebiliyor musunuz (bkz. ADİ ve iki dillilik)? |
| 4. Günlük kullanım | Etkinlik sırasında bir dakikadan kısa sürede kelime ekleyebiliyor musunuz? Çevrimdışı çalışıyor mu? Ev, telefon ve okul arasında eşitleniyor mu? Panoları aynı konumlarla yazdırabiliyor musunuz? Tek bir yayıncıya bağımlı kalmamak için verilerinizi açık bir biçimde (OBZ) dışa aktarabiliyor musunuz? Olası abonelik dâhil, birkaç yıllık maliyeti nedir? Veriler nerede saklanıyor? |
| 5. Konuşmanın ötesi | Kişinin görsel çizelgeye, bir işi tek başına yapmak için adım dizilerine, bir yaşam kitabına ihtiyacı var mı? Bu araçlar iletişim panolarıyla aynı sembolleri kullanıyor mu? |
İki ölçüt çoğu zaman diğerlerinden daha ağır basar. Değiştirme kolaylığı: aileler bunu ilk sıraya koyar (Meder ve Wegner, 2015) ve gelişmeyen bir kelime dağarcığı sonunda terk edilir (Johnson ve ark., 2006). Erişim, tek başına bazı seçenekleri eleyebilir: bkz. Erişim: konumlandırma, anahtarlar, göz takibi. Maliyet için bkz. ADİ’yi finanse etmek: destek talebi nasıl hazırlanır.
Gerçek bir deneme nasıl düzenlenir?
HazırlayınÖncelikli tek bir durum için hazırlanmış tek bir araç
ModelleyinSiz konuşurken kelimeleri araçta gösterin
Alıştırma yapınGözlemden önce bir ila iki hafta
GözlemleyinKullanım, hız, yorgunluk ve kişinin kendi görüşü
- Aynı anda tek araç, birkaç hafta boyunca.
- Değerlendirmeden önce öncelikli bir durum için aracı tam olarak hazırlayın (ara öğün, oyun saati, alışveriş).
- Modelleyin: kişinin hoşlandığı anlarda, siz konuşurken kelimeleri araçta gösterin (bkz. Modelleyin, bekleyin, yanıt verin).
- Gözlemden önce bir ila iki haftalık alıştırma süresi tanıyın.
- Gözlemleyin: kişi aracı kullanıyor mu, ne sıklıkta, ne kadar doğru? İletişim kurduğu kişiler onu anlıyor mu? Araç hızlı mı, yorucu mu? Daha fazla katılım gösteriyor mu?
- Görüşünü sorun, gerekirse ekran görüntüleriyle. Tercihlerine saygı göstermek öğrenmeyi hızlandırabilir (van der Meer ve ark., 2011).
Bir hafta sonra karar vermeyin: deneyimli bir kullanıcı aracında ustalaşmak için yaklaşık 96 saatlik alıştırmaya ihtiyaç duyduğunu tahmin etmişti; olağan eğitim ise 2 ila 6 saat sürüyor (Horton ve ark., 2001).
Hangi hatalardan kaçınmalı?
- Bildiğiniz aracı seçmek. Beukelman ve Light’ın andığı ilk yanlılıktır: uzmanlar kişiye uyanı değil, iyi bildiklerini önerir.
- Yalnızca özellik tablolarına güvenmek. Bu tablolar hiç doğrulanmamıştır ve en teknolojik çözümleri öne çıkarır. Piyasadaki uygulamalar hakkında fikir edinmek için ADİ uygulamaları karşılaştırmamız bir başlangıç noktasıdır, hüküm değildir.
- Tableti korumak için kaldırıp koymak. Kılıfında duran bir araç işe yaramaz: sağlam bir kılıf edinin ve kirli etkinlikler için kâğıt kopyayı kullanın.
- Tek bir araca güvenmek. Kimse yalnızca tek bir yolla iletişim kurmaz: jestler, ses, kâğıt ve ekran birbirini tamamlar (Williams, Krezman ve McNaughton, 2008).
- Kişinin çevresini unutmak. Terk etme nedenleri hemen hemen hep aynıdır: uygun olmayan bir araç, desteği ya da eğitimi olmayan aile veya uzmanlar, güncellenmeyen kelime dağarcığı, ADİ’yi reddeden önemli bir iletişim ortağı, fazla hantal ya da fazla küçük bir cihaz, gerçek durumlarda hiç alıştırma yapılmaması.
En iyi araç, kişinin çevresindekilerin canlı tutabildiği araçtır (bkz. ADİ’yi ekip olarak kurmak).
Sık sorulan sorular
Tabletten önce kâğıtla başlamak gerekir mi?
Hayır, zorunlu bir adım değildir. Doğrudan tabletle ya da ikisiyle birden başlayabilirsiniz. Kâğıt esas olarak bir kopya ve yedektir.
Tablet mi, telefon mu?
Kişinin ihtiyaç duyduğu hücre boyutuna ve nasıl hareket ettiğine bağlıdır. Tablet daha büyük hücreler sunar; telefon ise her zaman cebinizdedir.
Ücretsiz bir uygulama yeterli olabilir mi?
Evet, kişinin ihtiyaçlarına uyuyorsa: fiyat, uygunluk hakkında hiçbir şey söylemez. Buna karşılık özel erişim ihtiyaçları (göz takibi, anahtarlar) çoğu zaman uzmanlaşmış bir araç gerektirir.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, yönlendirmeli adım dizilerini ve defterleri aynı sembollerle Android, iOS, web ve akıllı saatte bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R. and Light, J. C. (2020). Augmentative & Alternative Communication (5th ed.). Paul H. Brookes.
- Bu kitaptan alıntılanan çalışmalar: Daniloff et al. (1983); Allen et al. (2017); O’Neill, Light and Pope (2018); Meder and Wegner (2015); Johnson et al. (2006); van der Meer et al. (2011); Horton et al. (2001); Williams, Krezman and McNaughton (2008).