ADİ kullanan biriyle nasıl iletişim kurulacağını bir doktora, bir satıcıya ya da yeni bir destek personeline nasıl anlatırsınız? “Benimle nasıl konuşulur” kartıyla: kağıt üzerinde ya da kişinin aracında yer alan, nasıl iletişim kurduğunu ve nasıl yardımcı olunacağını anlatan birkaç cümle. Sağlık alanında bunu bir hastane bilgi formu ve bir hastane iletişim seti tamamlar.
Kendinizi tanıtmak konuşmayı neden değiştirir?
ADİ tableti karşısında çoğu kişi ne yapacağını bilemez: çok hızlı konuşur, yanındaki kişiyle konuşur, cümleleri tamamlar ya da vazgeçer. Kart onlara talimatı verir. 12 ile 44 yaş arasındaki ADİ kullanıcıları, bir tanıtım mesajıyla başladıklarında iletişim ortakları tarafından daha yetkin bulunmuştur (Light ve Binger, 1998): aynı kişi, aynı araç, farklı bir bakış.
Kartta neler yer alır?
- Ben kimim: ad, istenirse yaş.
- Ne anlıyorum: “Söylediklerinizi anlıyorum” ya da “Lütfen kısa cümlelerle konuşun”.
- Nasıl iletişim kuruyorum: tablet, telefon, pano, jestler, işaretler.
- Siz ne yapabilirsiniz: beklemek, ekranımı okumak, seçenek sunmak, doğrulamak.
- Evet’im ve hayır’ım: tam olarak hangi hareket (baş sallamak, başparmağı kaldırmak, yukarı bakmak…).
- Tahmin edilsin mi, edilmesin mi: bazı kişiler doğrulamanız koşuluyla tahmin etmenizi ister; bazıları mesajını kendisi bitirmek ister.
- Kiminle konuşulmalı: yanımdakiyle değil, benimle.
Ben kimimAdım ve ne anladığım
Nasıl iletişim kuruyorumAracım, evet’im ve hayır’ım
Bana nasıl yardım edilirBeklemek, ekranımı okumak, tahmin etmek ya da etmemek
Kiminle konuşulmalıBenimle, yanımdakiyle değil
Kartı birinci tekil kişiyle, kişinin kendisiyle birlikte yazın ve her satırı onaylamasına izin verin. Kısa tutun ve her duruma özel hazırlayın: bir garsonun siparişi nasıl alacağını bilmesi gerekir, kişinin tüm yaşam öyküsünü değil (Collier ve Diamanti, 2007).
Kopyalayabileceğiniz üç şablon
Köşeli parantez içindeki her bölümü uyarlayın.
Genel sürüm
Merhaba, adım [ad]. Bana söylediklerinizi anlıyorum. [Tabletimle / telefonumla / bu panoyla] konuşuyorum. Yanıt vermek için biraz zamana ihtiyacım var: lütfen bekleyin ve cümlelerimi benim yerime tamamlamayın. Ekranımı okuyabilir, doğru anlayıp anlamadığınızı bana sorabilirsiniz. Evet demek için [başımı sallarım]; hayır demek için [başımı iki yana sallarım]. [Tahmin edebilirsiniz, doğru bilirseniz söylerim. / Lütfen tahmin etmeden önce bitirmeme izin verin.] Lütfen yanımdaki kişiyle değil, doğrudan benimle konuşun. Teşekkür ederim!
Mağazalar için kısa sürüm
Merhaba, ben [ad]. Bu tabletle konuşuyorum. Lütfen bana biraz zaman verin. Teşekkür ederim!
Doktor ya da hastane için sürüm
Merhaba, ben [ad]. Söylediklerinizi anlıyorum, lütfen doğrudan benimle konuşun. [Araç] ile iletişim kuruyorum. Evet için [hareket]; hayır için [hareket] yaparım. Ağrı için bana 0’dan 10’a kadar olan ölçeği gösterin, ne kadar acıdığını size göstereyim. Bir şey yapmadan önce ne yapacağınızı açıklayın. İlaçlarım ve alerjilerim [hastane bilgi formumda] yazılı.
Çantada kağıt bir sürüm bulundurun. Buddy’de tek bir düğme tüm tanıtımı sesli okuyabilir, sayfa yazdırılabilir; Springboard 48 ve Horizon 80 kelime dağarcıklarında “Introducing myself” sayfası vardır. Karşıdaki kişinin mesajı ekrandan okuyabilmesi için cümle çubuğu boyutunu “Extra large” olarak ayarlayın. Yazdırılabilir materyaller kaynaklar sayfasındadır.
Kartı kullanmayı nasıl öğrenirsiniz?
Bir durum seçin (fırında sipariş vermek), kartın ne işe yaradığını açıklayın ve kişinin rolünü oynayarak gösterin. Önce evde rol yaparak, sonra gerçek durumda, desteği yavaş yavaş azaltarak çalışın. Nasıl geçtiğini değerlendirin, ardından başka durumlar deneyin (Beukelman ve Light, 2020).
Söz sırasını korumaya ve yanlış anlaşılmayı onarmaya hangi mesajlar yardımcı olur?
Başka kısa mesajlar konuşmanın sürmesine yardımcı olur (Beukelman ve Light, 2020’ye dayanarak):
- Söz sırasını korumak: “Bir dakika, yazıyorum…”, “Bitirmedim”.
- Konuşmayı düzenlemek: “Lütfen beni görebileceğiniz bir yere geçin”.
- Yanlış anlaşılmayı onarmak: “Bunu demek istemedim”, “Baştan başlıyorum”, “Neredeyse buldunuz”.
- Sözcük eksik olduğunda: “Bu sözcük tabletimde yok”, “Bana seçenekler sunun”, “… ile başlıyor”.
En az iki onarım yolu öğrenin: mesajı tekrarlamak ya da değiştirmek (bir sözcük eklemek, sadeleştirmek, başka türlü söylemek). Buddy’de “Being understood” sayfası bu mesajları bir araya getirir. Hazır diğer cümleler İsteklerin ötesinde yazısında.
Jest ya da seslerle iletişim kuran kişiler için iletişim sözlüğü
Kişi ağırlıklı olarak jestlerle, seslerle ya da yüz ifadeleriyle anlatıyorsa bir iletişim sözlüğü ekleyin: her sinyal için bir fotoğraf ya da kısa bir video, ne anlama geldiği ve nasıl karşılık verileceği; evde, okulda ya da gündüz merkezinde görünür yere asılır.
| Sinyal | Ne anlama gelebilir | Nasıl karşılık verilir |
|---|---|---|
| Dudaklarını yalar | Dudaklarım kuru | Dudak kremi sunun |
| Yüzünü buruşturur | Acıyor ya da kaşınıyor | Nerede olduğunu sorun, ağrı ölçeğini gösterin |
Bu türden kısa bir videodan sonra sınıf arkadaşları sinyalleri %86 oranında doğru okudu; öncesinde bu oran %33’tü (Holyfield ve ark., 2018).
Hastanede bu neden bir güvenlik meselesi?
Etkili iletişim olmadan bir hastanın önlenebilir bir olumsuz olay yaşama olasılığı yaklaşık üç kat daha yüksektir (Hurtig ve ark., 2018). Ankete katılan hemşirelerin %95’i, ADİ’den yararlanacak hastalarla karşılaşmıştı (Hurtig ve Downey, 2006).
Bu durum inme, Guillain-Barré sendromu, entübasyon ya da trakeostomi nedeniyle konuşmasını kaybeden hastalar ve ekibin dilini konuşmayan hastalar için de geçerlidir. Evet / hayır’dan fazlasına ihtiyaçları vardır: nerede olduklarını ve ne olacağını bilmeleri gerekir.
Bir randevudan ya da hastane yatışından önce neler hazırlanmalı?
Hastane bilgi formu, kabulde teslim edilecek kısa bir belge (Blackstone ve Pressman, 2016):
- Nasıl iletişim kuruyorum ve bana nasıl yardım edilir (“Benimle nasıl konuşulur” kartı).
- Evet ve hayır sinyalim.
- İlaçlarım, alerjilerim, tıbbi geçmişim.
- Beni neyin rahatlattığı, neyin kaygılandırdığı (gürültü, bekleme, dokunulma).
- Aranacak kişiler.
Belirtiler ve sorular listesi: kişiyi neyin rahatsız ettiği (vücut bölgesine göre sıralanmış) ve sormak istedikleri (“Acıtacak mı?”, “Eve ne zaman gidebilirim?”). Bir tetkikten (kan tahlili, röntgen, MR) önce yapılacakların fotoğraflarını ya da videosunu gösterin. Doktorda daha uzun bir randevu ya da günün ilk randevusunu isteyin, bu listeyi önceden iletin, kişinin kendi adına yanıt vermesine izin verin ve alınan kararları onunla birlikte özetleyin.
HazırlanınHastane bilgi formu, belirtiler ve sorular
Tetkiki gösterinYapılacakların fotoğrafları ya da videosu
Yanıt vermesine izin verinKişi kendi adına yanıt verir
ÖzetleyinKarar verilenleri onunla birlikte
Kayıtlı mesajlar: entübasyondan ya da planlı bir ameliyattan önce kişi kendi sesiyle mesajlar kaydedebilir; çocuklarla yapılan bir projede 30 ila 60 mesaj hazırlanmıştı (Costello, Santiago ve Blackstone, 2015). Ses bankacılığı yetişkinler için ADİ yazısında anlatılıyor.
Hastaneye hangi iletişim setini götürmeli?
Set, eğitim almamış herhangi bir sağlık çalışanı tarafından kullanılabilmeli ve kağıt olarak da bulunmalıdır: tablet her yere götürülemez, bataryası da biter.
| Bölüm | Önerilen içerik |
|---|---|
| Evet / hayır | Kişinin işareti, odada görünür yere asılı ve dosyasına not edilmiş; ayrıca “bilmiyorum” |
| Gereksinimler | Susadım, acıktım, aspirasyon, tuvalet, beni çevirin, çok sıcak, çok soğuk, dudaklarımı nemlendirin, ilaç, uyku, hemşireyi çağırın, ailemi arayın |
| Duygular | Korkuyorum, endişeliyim, yalnızım, kayboldum, yorgunum, rahatsızım, iyiyim |
| Ağrı | Yüz ifadeli 0’dan 10’a ölçek ve vücut şeması |
| Oda | Işık, TV, yatak, açık / kapalı, yukarı / aşağı |
| Alfabe | “Yanlış” ve “baştan başlıyorum” içeren bir pano |
| Yönelim | Neredeyim? Ne oldu? Bugün günlerden ne? Ne olacak? |
| Beklenmedik durumlar | “Burada yok”, “başka bir şey”, birkaç boş hücre |
Beden ve ağrı sözcükleri ile bakıma rıza, Beden, ağrı, rıza yazısında ele alınıyor. Buddy ile panolar ekrandakiyle aynı düzende yazdırılır ve uygulama çevrimdışı çalışır (çekim gücü zayıf olduğunda işe yarar). Yalnızca gözlerini hareket ettirebilen bir hasta için göz işaretleme panosu ya da sağlık çalışanının sesli okuduğu bir alfabe hâlâ en hızlı çözümlerdir (bkz. Erişim: konumlandırma, anahtarlar, göz takibi).
Sağlık çalışanları: iletişimi nasıl kolaylaştırabilirsiniz?
- Kişinin kendisiyle konuşun, yanındaki kişiyle değil.
- Tüm ekiple aynı evet / hayır işaretini kullanın, yatağın yanında görünür olsun.
- Kapalı sorular sorun, “evet mi, hayır mı?” ile bitirin ve yazı ya da sembol kullanın.
- Zaman tanıyın, hastanın cümlesini tamamlamayın (bkz. Modelle, bekle, karşılık ver).
- Doğal sinyallere dikkat edin ve iletişim sözlüğünü isteyin.
- Her şeyi dosyaya not edin: rehabilitasyondaki bir çocuk iki günde 26’dan fazla uzmanla karşılaşabilir (Gormley ve Light, 2018).
Kısa ve tam zamanında izlenen videolardan sonra rehabilitasyon personeli etkileşimlerin %70’inden fazlasında seçenek sundu; eğitimsiz durumda bu oran %7’ydi (Gormley, 2019).
Acil durumda konuşma ya da işitme güçlüğü olan kişilerin hangi yollarla yardım çağırabileceğini önceden yerel acil hizmetlerden öğrenin ve bu bilgiyi karta ya da hastane bilgi formuna ekleyin.
Sık sorulan sorular
ADİ tabletini hastaneye götürebilir miyiz?
Evet, önerilir. Bir şarj aleti, koruyucu bir kılıf ve tabletin kullanılamadığı anlar için kağıt bir yedek getirin.
Kart iletişim aracının yerini alır mı?
Hayır. Konuşmayı başlatır; konuşma kişinin tableti, panosu ya da jestleriyle sürer.
Pictalk Buddy; ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli dizileri ve defterleri aynı sembollerle bir araya getirir; Android, iOS, web ve saatte çalışır. Kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen, “Dilediğiniz kadar ödeyin” modelli bir uygulamadır. Buddy’yi keşfedin
Kaynaklar
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes, chapters 3, 4, 11, 13 and 18.
- Beukelman ve Light’tan (2020) aktarılan çalışmalar: Light & Binger (1998); Collier & Diamanti (2007); Holyfield et al. (2018); Hurtig et al. (2018); Hurtig & Downey (2006); Blackstone & Pressman (2016); Costello, Santiago & Blackstone (2015); Gormley & Light (2018); Gormley (2019).