Ergenlikte ve yetişkinlikte ADİ: bağımsızlığa doğru

Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİ) kullanan bir genç ya da yetişkin artık yalnızca “daha” ya da “bitti” demek istemez: arkadaşlarıyla şakalaşmak, kıyafetini seçmek, ekmeğini almak, otobüse binmek, hayır demek ister. ADİ'nin bağımsızlığa güç katabilmesi için içeriğinin kişinin varsayılan düzeyini değil yaşını izlemesi gerekir (Beukelman ve Light, 2020); her gündelik durum da adım adım hazırlanır.

Bir genç ya da yetişkin için kelime dağarcığı nasıl uyarlanır?

• Yaşına uygun resimler. 5 yaşındaki bir çocuk için “mutlu” karşılığında gülen yüz işe yarar; bir genç için “harika” demek, başparmak yukarı ya da yumruk selamıyla daha iyi gider.
• Kendisi için önemli konular: arkadaşlar, müzik, diziler, video oyunları, spor, sosyal medya, aşk, değişen beden, mahremiyet.
• Yaşına uygun ifadeler, argo ve küfür dâhil: buna ekip değil, kişinin kendisi karar verir.
• Mesajlaşma kısaltmaları (“slm”, “bn bilmiyom” gibi): ADİ kullanan gençler bunları öğrenmek ister (Caron ve Light, 2016).
• Kişiye ait bir profil: neyin kaydedileceğine, paylaşılacağına ya da gösterileceğine yetişkin kendisi karar verir.

Cihaz da önemlidir: sıradan bir tablet “havalı” görünür, özel bir cihaz ise engeli belli edebilir (Rummel-Hudson, 2011). Bazı gençler için bu ayrıntı her şeyi değiştirir. Pictalk kelime setleri bebeksi bir dil kullanmadan çocuklar ve gençler için tasarlanmıştır: “Arkadaşlar” ve “İfadeler” sayfaları, sağlık, rıza, ergenlik ve mahremiyet.

Bağımsızlığa adım adım nasıl ilerlenir?

Bağımsız olmak, bir gecede her şeyi tek başına yapmak demek değildir. Bir etkinliği adımlara bölün, kişinin yaptığını akranlarının yaptığıyla karşılaştırın, sonra her seferinde bir engeli kaldırın: bu, ADİ'yi ekip olarak kurmak yazısında anlatılan Katılım Modeli'dir (Beukelman ve Light, 2020). Her adımda üç araç yardımcı olur:

• Neyin planlandığını bilmek ve değişiklikleri önceden görmek için görsel çizelge.
• Birkaç adımlı işler için rehberli sıralar: çanta hazırlamak, çamaşır yıkamak, makarna pişirmek. Pictalk Buddy'de her adımın bir sembolü, sesi ya da videosu olabilir.
• Göze batmayan hatırlatıcılar: alarmlar ya da sokakta tableti çıkarma zahmetinden kurtaran bir akıllı saat (Buddy Android saatlerde de çalışır).

Bunları kurmak için bkz. Görsel destekler: çizelge, sıralar, zamanlayıcı.

Alışverişe çıkarken: işlem sayfası nasıl hazırlanır?

Tek başına bir şey satın almak çoğu zaman ilk büyük başarıdır. Bu konuşmalar öngörülebilirdir: kabaca neyin, hangi sırayla söyleneceğini bilirsiniz. Bu yüzden konuşmanın sırasına göre 4 ila 8 mesajlık bir işlem sayfası hazırlayın (Beukelman ve Light, 2020):

1. Ben kimim ve nasıl iletişim kuruyorum: “Merhaba, tabletimle konuşuyorum, beklediğiniz için teşekkürler.”
2. İstek: “Bir ekmek alabilir miyim lütfen?”
3. Ayrıntılar: “İyi pişmiş olsun”, “Bir de simit”.
4. Onaylamak ya da düzeltmek: “Evet, doğru” ya da “Bu değil, baştan başlayalım”.
5. Ödeme: “Kartla ödeyeceğim”, “Ne kadar?”
6. Teşekkür ve veda: “Teşekkürler, iyi günler!”

İşe yarıyor: video eğitiminden sonra genç yetişkinler fast food restoranlarında ADİ araçlarıyla sipariş verdi ve çalışanlar vakaların %97'sinden fazlasında uygun biçimde karşılık verdi (Mechling ve Cronin, 2006). Springboard 48 kelime setinde “Mağaza” sayfasında, dükkân çalışanları için nazik cümleler bulunur: “… almak istiyorum”, “ne kadar?”, “tekrar eder misiniz?”.

Aynı yapı eczanede ya da otobüste de işe yarar. Sayfayı hazırlamak için İletişim panosu hazırlamak yazısını izleyin (fırın örneği); yazdırılabilir materyaller kaynaklar sayfasındadır.

Dışarı çıkmak, ulaşım ve boş zaman için neye ihtiyaç var?

• Yabancılar (otobüs şoförü, garson, tezgâhtar) için bir tanıtım kartı; kısa ve duruma uygun: bir garsonun yalnızca siparişi nasıl alacağını bilmesi yeterlidir. Bkz. Anlaşılmak.
• Bir şeyler yapan düğmeler: Buddy'de bir düğme yakındaki birini arayabilir, kısa mesaj gönderebilir, yol tarifini ya da başka bir uygulamayı açabilir. “Vardım” ya da “gelip beni alın” için çok kullanışlı.
• Beklenmedik durumlar için cümleler: “Kayboldum”, “Bu kişiyi tanımıyorum”, “Ailemi aramak istiyorum” (Pictalk kelime setlerindeki “Bir sorun var” dalı).
• Seçilmiş boş zaman etkinlikleri: spor, müzik, sinema, arkadaşlarla çıkmak; sonrasında bunları anlatacak kelimelerle birlikte. Birkaç fotoğraflık bir yaşam kitabı sohbeti yeniden başlatmaya yardımcı olur.

Endişeli aileler için Buddy kilitlenebilir (bir kodla ya da bir soruyla); böylece yanlışlıkla yapılan değişiklikler önlenir; ayrıca cihazın ebeveyn denetimlerinin nasıl ayarlanacağını da anlatır; bunlar kişinin yaşına ve bağımsızlığına göre, kişiyle birlikte ayarlanmalıdır. Daha fazla bağımsızlık, hayır diyebilmenin ve kendini savunabilmenin gerektiği daha fazla durum demektir: kendini savunma senaryoları, güvenlik ve rıza Beden, ağrı, rıza yazısında ele alınıyor.

Yetişkin yaşamına nasıl hazırlanılır?

Geçiş erken hazırlanır, ortaokul ve liseden itibaren: serebral palsili gençler için Beukelman ve Light'ın (2020) alıntıladığı bir ebeveyn, bunu 12 yaş civarında düşünmeyi öneriyor.

• İş: genel cümleler (“Yardım alabilir miyim?”, “Bitirdim, şimdi ne yapayım?”), müşteriler için senaryolar, işe özgü kelimeler ve çay molasında sohbeti sürdürmeye yetecek kadar kelime.
• Sağlık: sağlık çalışanları için bir tanıtım kartı ve “Bana doğrudan konuşun, bakım verenime değil” mesajı.
• Konut ve kişisel destek: nasıl yardım almak istediğinizi anlatabilmek ve “bir adımı atladınız” ya da “iyi oldu, teşekkürler” diyebilmek.
• Yeni bir eve taşınmak: yeni yeri önceden ziyaret edin ve ev ile ADİ aracını asla aynı anda değiştirmeyin.

Down sendromlu bireyler için ADİ, konuşma gelişmiş olsa bile yetişkinlikte tanımadıkları kişilerle sıklıkla işe yarar: bkz. Down sendromu ve ADİ.

Sıkça sorulan sorular

Yetişkin oğlum hiç ADİ kullanmadı: çok geç mi?

Hayır, yaş sınırı yok. Uzun yıllar uygun bir iletişim aracı olmadan kalıp ADİ'yi sonradan keşfeden yetişkinler, eğitimli iletişim ortaklarıyla gerçek kullanım fırsatları bulduklarında hızla öğrenir (Holyfield ve ark., 2017; Drager ve ark., 2019).

Tableti sokakta çıkarmak şart mı?

Şart değil. Ekmek almak gibi belirli bir durum için bir telefon, bir akıllı saat ya da küçük bir kâğıt kart yeterli olabilir.

Pictalk Buddy, ADİ panolarını, görsel çizelgeyi, rehberli sıraları ve defterleri aynı sembollerle Android'de, iOS'ta, web'de ve saatte bir araya getirir. Dilediğiniz kadar ödeyebileceğiniz, kâr amacı gütmeyen bir dernek tarafından geliştirilen bir uygulama. Buddy'yi keşfedin

Kaynaklar

• Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5. baskı), Paul H. Brookes, bölüm 2, 5, 9, 11 ve 13.
• Beukelman & Light'tan (2020) alıntılanan çalışmalar: Caron & Light (2016); Rummel-Hudson (2011); Mechling & Cronin (2006); Holyfield ve ark. (2017); Drager ve ark. (2019).