Hoe zorg je ervoor dat een nieuwe onderwijsassistent, een team van de logeeropvang of een invaller vanaf de eerste dag weet wie de persoon is en hoe je met hem communiceert? Met een communicatiepaspoort: een klein document in de ik-vorm dat de persoon voorstelt, uitlegt hoe hij zich uitdrukt en hoe je hem kunt helpen, en dat overal met hem meegaat.
Wat is een communicatiepaspoort?
Het is een kort document, vaak met plaatjes, met alles wat je moet weten om goed te communiceren met iemand die weinig of niet praat. Het idee komt uit Schotland: Sally Millar, logopedist bij het CALL Centre in Edinburgh, bedacht het begin jaren negentig, zodat niet elke nieuwe professional weer bij nul hoefde te beginnen (TechLab, 2024).
Het paspoort beschrijft geen diagnose: het gaat over de persoon, over wat hij leuk vindt en over hoe je met hem praat. Het is een vervolg op de kaart ‘Zo praat je met mij’, die maar een paar regels telt en een gesprek met een onbekende opent; het paspoort is voor de mensen die tijd met de persoon gaan doorbrengen.
Voor wie en wanneer?
Voor iedereen met complexe communicatieve behoeften, kind of volwassene, wat de oorzaak ook is. Het is vooral nuttig bij overgangen:
- Een nieuwe plek: het nieuwe schooljaar, een nieuwe instelling, de dagbesteding, een logeerweekend, een zomerkamp.
- Nieuwe mensen: een onderwijsassistent, een invaller, een oppas, nieuwe professionals, buren.
- Een ziekenhuisopname: dan vult het het zorgpaspoort aan (medicijnen, allergieën) dat wordt besproken in De kaart ‘Zo praat je met mij’.
Wat zet je erin?
Het model van Sally Millar heeft zo'n vijftien onderdelen, die je kunt houden, weglaten of aanpassen (TechLab, 2024). De nuttigste:
- Wie ik ben: voornaam, leeftijd, een foto, met wie ik woon.
- Hoe ik communiceer: praten, gebaren, ondersteunende gebaren, pictogrammen, tablet; mijn ja en mijn nee, met het precieze gebaar.
- Hoe je me helpt communiceren: langzaam praten, me de pictogrammen laten zien, me tijd geven om te antwoorden, me keuzes aanbieden.
- Wat ik leuk vind en wat niet: waar ik blij van word, wat me irriteert, wat ik niet verdraag (lawaai, wachten, aangeraakt worden).
- Mijn leven: de belangrijke mensen, de onderwerpen waar ik graag over praat, wat ik zelf kan en waar ik hulp bij nodig heb, eten en drinken.
- In een noodgeval: wie je belt, en hoe.
Wie ik benVoornaam, leeftijd, foto
Hoe ik communiceerMijn hulpmiddel, ja en nee
Hoe je me helptLangzaam praten, wachten
Wat ik leuk vindEn wat ik niet leuk vind
De onderdelen ‘Hoe ik communiceer’ en ‘Wat ik leuk vind en wat niet’ kunnen dienen als een klein signalenwoordenboek: ‘Als ik heen en weer wieg en lach, ben ik blij’, ‘Als ik mijn oren dichthoud, is het te lawaaiig voor me’. Voor iemand bij wie bepaald gedrag een boodschap is, zie Probleemgedrag.
Hoe maak je het?
VerzamelenBij naasten en professionals
SchrijvenSamen met de persoon
Laten zienAan elke nieuwe persoon
BijwerkenEn de datum noteren
- Betrek de persoon erbij. Schrijf het samen met hem of in elk geval in zijn bijzijn, en laat hem elke pagina goedkeuren (TechLab, 2024).
- Schrijf in de ik-vorm: ‘Ik vind het fijn als je zegt dat je me gaat aanraken’, en niet ‘Hij houdt er niet van om aangeraakt te worden’.
- Blijf positief en concreet. Geen medisch jargon, geen lijst met problemen: wat de persoon kan, en wat hem helpt.
- Houd het kort. Een paar pagina's, en een versie van één pagina om snel te lezen, bijvoorbeeld bij de receptie van een instelling (TechLab, 2024).
- Pas de vorm aan aan de leeftijd en het leesniveau: pictogrammen, foto's, of alleen tekst voor een volwassene die kan lezen.
- Zet er de datum op en lees het opnieuw na bij elke verandering: nieuwe woorden, een nieuw hulpmiddel, een nieuwe klas.
Een voorbeeldpagina
Hallo, ik heet [voornaam] en ik ben [leeftijd] jaar. Ik begrijp veel, maar ik praat weinig. Voor ja [knik ik]; voor nee [draai ik mijn hoofd weg]. Ik gebruik ook pictogrammen op mijn tablet: geef me de tijd om te antwoorden. Ik ben dol op [muziek] en [wandelen in het park]. Ik hou niet van [hard lawaai]. Als ik [mijn oren dichthoud], breng me dan naar een rustigere plek.
Op papier of digitaal?
Allebei. Op papier (een kaart, een A4'tje, een klein boekje) kun je het paspoort lezen zonder apparaat, stop je het in de tas of de schooltas en kun je het bij het team achterlaten. Op een tablet kan het worden voorgelezen en pas je het in een paar seconden aan; maar de app kan een onbekende niet laten weten dat hij hem moet gaan zoeken (TechLab, 2024). Houd dus een afgedrukte versie van één pagina bij de hand, en de volledige versie in het hulpmiddel.
Het communicatiepaspoort in Buddy
In Buddy maak je het paspoort in minder dan vijf minuten: open Notitieboeken, tik op Maak een notitieboek en kies het sjabloon ‘Communicatiepaspoort’. Alles is al ingevuld, met onderdelen, pictogrammen en voorbeelden: je hoeft alleen de voorbeelden te vervangen door wat over de persoon gaat, en de ‘…’ aan te vullen. Met de afspeelknop wordt de pagina voorgelezen, je deelt het notitieboek via een link met het team, en je kunt het afdrukken voor de papieren versie.
Gratis sjablonen
- De sjablonen van CALL Scotland, in het Engels, waar het allemaal begon.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil met de kaart ‘Zo praat je met mij’?
De kaart telt maar een paar regels en dient om een gesprek te beginnen met iemand die je tegenkomt: een winkelier, een dokter. Het paspoort is uitgebreider en is voor de mensen die de persoon een tijdlang gaan begeleiden. De kaart kan trouwens de eerste pagina ervan zijn.
Wie vult het in?
De persoon zelf, geholpen door de mensen die hem het best kennen: familie, professionals, vrienden. Iedereen brengt in wat hij ziet; de persoon kiest wat hij over zichzelf wil vertellen.
Wanneer werk je het bij?
Bij elke belangrijke verandering (een nieuw hulpmiddel, nieuwe woorden, een nieuwe woonplek) en minstens één keer per jaar. Noteer de datum van de laatste update op de eerste pagina.
Pictalk Buddy brengt OC-borden, een visuele agenda, geleide sequenties en notitieboeken samen, met dezelfde pictogrammen, op Android, iOS, het web en het horloge. Een app met vrije bijdrage (je betaalt wat je wilt), ontwikkeld door een vereniging zonder winstoogmerk. Ontdek Buddy
Bronnen
- Régent, A., 2024, Le passeport de communication, technische fiche, TechLab, APF France handicap.
- CALL Scotland, Personal Communication Passports.
- CAApables, Outils.