Jakie słowa umieścić w narzędziu AAC, gdy zaczynasz od zera? Mieszankę trzech grup: kilka częstych słów, które działają wszędzie, słowa związane z zajęciami danej osoby i jej własne, osobiste słowa. Oto pierwsza lista i sposób, jak uporządkować słownictwo i pomóc mu rosnąć.
Rdzeniowe, tematyczne, osobiste: trzy grupy słów
RdzenioweCzęste słowa, które działają wszędzie
TematyczneSłowa danego tematu, głównie rzeczowniki
OsobisteBliscy, miejsca, pasje
- Słownictwo rdzeniowe (ang. core): bardzo częste słowa, używane przez wiele osób w wielu sytuacjach. Głównie drobne słowa gramatyczne („w”, „do”, „to”) i kilka słów codziennych („iść”, „chcieć”, „więcej”).
- Słownictwo tematyczne (ang. fringe): słowa danego tematu, głównie rzeczowniki („zjeżdżalnia”, „mus jabłkowy”, „ładowarka”). Bez nich da się powiedzieć „chcę to”, ale nie „chcę mus jabłkowy”.
- Słownictwo osobiste: imiona, zwierzęta, znajome miejsca, pasje. Dostarczyć go mogą tylko sama osoba i jej bliscy.
Często można przeczytać, że „80% tego, co mówimy, to słownictwo rdzeniowe, a 20% tematyczne”. Broszura, która spopularyzowała tę liczbę, nie cytuje żadnego badania: to przybliżony rząd wielkości, a nie wynik badań.
Od jakich słów zacząć?
Słownictwo rdzeniowe jest konieczne, ale nigdy nie wystarcza. Opublikowane listy opierają się na języku starszych użytkowników, słabo się pokrywają i mało przypominają prawdziwe pierwsze słowa małych dzieci (Laubscher i Light, 2018). U dzieci rozwijających się typowo pierwsze 50 słów to w 60–65% rzeczowniki, w 14–19% słowa oznaczające czynności i tylko w 0–4% słowa gramatyczne (Fenson i in., 2007).
Dlatego osoba początkująca nie zaczyna od siatki słów rdzeniowych. Zaczyna od:
- słów osobistych i motywujących: jej rodziny, przytulanki, ulubionej bajki, ulubionego napoju;
- kilku „mocnych” słów, które nie są rzeczownikami: „więcej”, „koniec”, „stop”, „nie”, „chcę”, „pomóż mi”, „idź”, „otwórz”, „patrz”, „co?”, „cześć”, „ups”.
Przy około pięćdziesięciu słowach, gdy pojawiają się połączenia, dodaj zaimki, czasowniki i słowa opisujące; drobne słowa gramatyczne przychodzą razem z gramatyką. Alfabet jest dostępny od początku. Każdą listę wybiera się razem z osobą i jej bliskimi (Yorkston i in., 1990). Trzy wskazówki na pierwsze tygodnie:
- Nie przesadzaj z ćwiczeniem „chcę”. Pierwsze połączenia często się bez niego obywają: „jeszcze łaskotki”, „mama chodź”.
- Daj wcześnie słowa do odmawiania („stop”, „koniec”, „nie”) i słowa uniwersalne: „to” ze wskazaniem palcem, „robić” zamiast brakującego czasownika.
- Wybierz 3 do 5 słów docelowych i sam używaj ich w narzędziu w ulubionych chwilach dziecka: to modelowanie.
Pierwsze 50 słów rdzeniowych według funkcji
Najbardziej znana angielska lista „pierwszych 50 słów rdzeniowych” pochodzi od wydawcy Prentke Romich (PRC) i jest rozpowszechniana w broszurze Teaching Core Words Across the Day (Liberator). Prawie nie ma w niej rzeczowników. Pictalk zaadaptował ją na francuski: oto ta adaptacja, przedstawiona po polsku i pogrupowana według funkcji, z uwagami o tym, co zmienia się między angielskim a francuskim.
| Funkcja | Słowa | Warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Proszenie | więcej, chcę, pomóż mi | francuski ma jedno słowo, „encore”, na „więcej” i „jeszcze raz” |
| Kierowanie działaniem | idź, chodź, weź, rób, połóż, baw się, czytaj, patrz, otwórz, zamknij, jedz, pij | tryb rozkazujący („chodź”) to naturalna forma jednowyrazowa |
| Przerywanie, zmiana | stop, przestań, koniec, nie, inne, gotowe | w mowie wystarcza „nie chcę” |
| Opisywanie, wyrażanie opinii | lubię, dobre, niedobre, duże, małe, szybko, delikatnie | angielskie „good” i „like” odpowiadają każde dwóm słowom francuskim (bon/bien, aimer/comme) |
| Uczucia i ciało | wesoły, smutny, zły, czuć, boli, chory | francuski mówi „j’ai mal” („mam ból”): inna konstrukcja niż w angielskim |
| Osoby | ja, mnie, moje, mój, ty, to | „mnie!” działa samodzielnie, „ja” potrzebuje czasownika |
| Miejsce, kierunek | w, na zewnątrz, na, do góry, w dół, włącz, wyłącz, zdejmij | jedno słowo angielskie odpowiada tu kilku francuskim |
| Pytanie | co?, co to jest? | ze wskazaniem palcem |
| Reagowanie | au, fuj, ups, mniam, super, ekstra | te wykrzykniki przychodzą naturalnie |
| Kolory | czerwony, niebieski, zielony, żółty… | francuski dodaje uzgadnianie: verte, bleue (podobnie polski: zielony, zielona) |
Co francuski łączy, a co rozdziela
Listy nie da się przetłumaczyć słowo w słowo. Francuski na przykład łączy kilka angielskich słów rdzeniowych:
- faire obejmuje do i make;
- encore obejmuje more i again i pozwala uniknąć „plus”, które jest dwuznaczne („y’en a plus” znaczy, że nic już nie ma);
- prendre obejmuje dużą część get i take;
- ça obejmuje it i that i z gestem wskazuje cokolwiek.
I odwrotnie, inne rozdziela: on/off to zależnie od znaczenia „allumer / éteindre”, „mettre / enlever” albo „sur”; feel dzieli się na „sentir” (dotyk) i „se sentir” (emocja); up/down to „en haut / en bas” albo „monter / descendre”. Do tego dochodzą uzgadnianie (content, contente), odmiana czasowników i wybór między „tu” a „vous”: we francuskim gramatyka nie jest opcjonalna. Nawiasem mówiąc, Buddy odmienia czasowniki automatycznie („je vouloir manger” zmienia się w „je veux manger”). Polski ma własne wyzwania: przypadki, rodzaj gramatyczny i aspekt czasowników („robić” / „zrobić”), dlatego polską listę też trzeba budować, a nie tłumaczyć.
Pomyśl też o słowach, których osoba będzie potrzebować
Inny podział pomaga niczego nie pominąć (Vanderheiden i Kelso, 1987):
- Słownictwo podstawowych potrzeb: to, co osoba musi móc powiedzieć, nawet rzadko: jej potrzeby, zwroty grzecznościowe, potrzeby związane z niepełnosprawnością („zmień mi pozycję”, „nie mogę oddychać”) i słowa typowe dla danego miejsca czy sytuacji (urodziny, zajęcia z fizjoterapeutą).
- Słownictwo rozwojowe: słowa, których osoba jeszcze nie zna, dodane z wyprzedzeniem, żeby inni mogli je pokazać podczas nowego doświadczenia. Przed pierwszą wizytą w cyrku dodaj „klaun”, „lew”, „śmieszne”, „straszne”. Gdy opanowane są już „co”, „kto” i „gdzie”, dodaj „dlaczego”, „jak” i „kiedy”.
- Słownictwo przyspieszające: długie, częste komunikaty zapisane w całości, żeby oszczędzić czas. Zobacz gotowe zwroty.
Gotowe słowniki często pomijają słowa dotyczące ciała, bólu i subtelnych emocji: omawiamy je w artykule Ciało, ból, zgoda. Dla nastolatka wybieraj też słowa odpowiednie do jego wieku, a nie do wieku czterolatka.
Porządkowanie słów: według kategorii czy czynności?
- Według kategorii (osoby, jedzenie, ubrania, miejsca): logiczne dla dorosłego, ale dzieci zaczynają grupować słowa w ten sposób dopiero w wieku około 6–7 lat (Fallon, Light i Achenbach, 2003). A „wczoraj byłem u babci” wymaga wtedy kilkukrotnej zmiany strony.
- Według czynności (kąpiel, podwieczorek, zabawa): tak grupują słowa małe dzieci. Ryzyko: częste słowa trafiają w różne miejsca na kolejnych stronach.
Zalecane rozwiązanie łączy oba podejścia: strony tematyczne lub związane z czynnościami i stały pasek słów rdzeniowych, który zostaje w tym samym miejscu na każdej stronie. Strona tematyczna nie powinna zawierać samych rzeczowników: potrzebuje czasowników, słów opisujących i sposobów odmowy, inaczej osoba uczy się nazywać rzeczy, a nie mówić. Na przykład na stronie Napoje w Essential 24 „chcę pić” otwiera stronę, a czasowniki „nalej” i „napełnij” pojawiają się przed samymi napojami (mleko, sok, woda, napój owocowy).
Liczba pól i stałe pozycje: zobacz Jak zorganizować siatkę.
Personalizacja: kto wybiera słowa?
Żaden gotowy słownik nie zna imienia młodszej siostry ani ulubionej bajki z tego miesiąca.
- Zapytaj kilka osób. Rodzice, logopedzi i nauczyciele proponują słowa, o których pozostali nie wspomnieli (Morrow i in., 1993). Ostatnie słowo należy do samej osoby.
- Obserwuj prawdziwe sytuacje: jakich słów używają inne dzieci na przerwie czy na treningu piłki nożnej?
- Uzupełnij przygotowane pola ([my name], [my favorite food], [my songs]) i dodaj swoje zdjęcia.
- Dodawaj słowa we właściwym momencie. Słowo dodane w trakcie czynności, gdy osoba go potrzebuje, zwiększa liczbę wymian w rozmowie bardziej niż lista przygotowana kilka tygodni wcześniej.
- Porządkuj. Archiwizuj słowa z zakończonego tematu szkolnego czy minionych wakacji, nie usuwając ich, jeśli osoba wciąż chce o nich rozmawiać.
Słownik, którego nikt nie aktualizuje, to częsty powód porzucenia narzędzia: zobacz Jak wybrać narzędzie AAC.
A słowniki Pictalk?
Essential 24 (telefon), Springboard 48 i Horizon 80 (tablet) to trzy bezpłatne słowniki zbudowane na tych opublikowanych zasadach, najpierw po francusku, a potem zaadaptowane na angielski: każde słowo rdzeniowe zachowuje swoje pole na każdej stronie, strony tematyczne stawiają czasowniki przed rzeczownikami, część pól jest zarezerwowana na Twoje słowa, a Springboard i Horizon mają dodatkowe strony dla nastolatków. Wszystkie szczegóły znajdziesz na stronie z ich opisem. Tablice do druku: zobacz stronę z materiałami.
Najczęściej zadawane pytania
Ile słów potrzeba na początek?
Nie ma magicznej liczby: wystarczy kilka „mocnych” słów i słowa osobiste, a potem dodajesz kolejne w miarę potrzeb.
Czy potrzebna jest wersja papierowa?
Tak, na czas kąpieli albo gdy rozładuje się bateria. Buddy drukuje tablice i książeczki z Twojego słownika.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje z instrukcjami krok po kroku i notesy, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. To aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, rozwijana przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R., i Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes. Cytowane badania: Fallon, Light i Achenbach (2003), Fenson i in. (2007), Laubscher i Light (2018), Morrow i in. (1993), Vanderheiden i Kelso (1987), Yorkston i in. (1990).
- Liberator / Prentke Romich Company, Teaching Core Words Across the Day: First 50 Words (wydanie LAMP Words for Life).