Tablet, telefon czy papierowa książka komunikacyjna: jakie narzędzie AAC wybrać i jak sprawdzić, czy pasuje do osoby? Nie zaczynasz od narzędzia, tylko od osoby; papier i ekran się uzupełniają; a narzędzie ocenia się po prawdziwej próbie, trwającej kilka tygodni.
Co musisz wiedzieć o osobie, zanim wybierzesz?
Podejście uznawane za wzorcowe, model uczestnictwa, wychodzi od życia osoby: gdzie uczestniczy, co jej przeszkadza, a dopiero potem jakie pomoce wybrać (Beukelman i Light, 2020). Zanim cokolwiek pobierzesz, zapisz:
- Jej aktywności i miejsca: posiłki, szkoła, praca, czas wolny, zakupy, basen, wizyty u lekarza. Czego w każdej z tych sytuacji brakuje, żeby mogła się porozumieć?
- Jej rozmówców: rodzina, która zna jej gesty, czy obcy, którzy potrzebują wyraźnego głosu? Z przyjaciółmi i z obcymi rozmawia się o innych rzeczach niż z rodziną.
- Jej sposób dostępu: czy pewnie wskazuje palcem? Czy potrzebuje nakładki z otworami (keyguard), przełącznika, sterowania wzrokiem?
- Jej języki i języki jej rodziny.
- Jej pragnienia, a nie tylko potrzeby: droczyć się z rodzeństwem, rozmawiać o piłce nożnej, opowiadać o wakacjach. Dobre narzędzie służy też do komentowania, odmawiania i budowania relacji (zobacz Nie tylko prośby).
- Ile słów potrzebuje i kto będzie aktualizował narzędzie. Im bogatsze słownictwo, tym bardziej praktyczna staje się wersja cyfrowa.
Nie czekaj z zaproponowaniem sposobu komunikacji, aż skończysz tę analizę: nie ma żadnych warunków wstępnych, a proste pierwsze narzędzie możesz dać od razu (zobacz Mity o AAC).
Papier, tablet czy jedno i drugie?
AAC niskich technologii (low-tech) to pomoce bez elektroniki (drukowane tablice i książki komunikacyjne, karty, tablice z alfabetem, przezroczyste ramki do wskazywania wzrokiem), a AAC wysokich technologii (high-tech) to tablety, telefony i specjalistyczne komunikatory, które mówią. Gesty i znaki są cenne, ale według jednego badania nieprzeszkoleni rozmówcy odgadują tylko 10–30% z nich (Daniloff i in., 1983): w kontakcie z obcymi potrzebna jest pomoc fizyczna.
| Kryterium | Papier (low-tech) | Tablet lub telefon (high-tech) |
|---|---|---|
| Koszt | Niski: wydruk, laminowanie | Urządzenie do sfinansowania; program bezpłatny lub płatny |
| Głos | Nie: rozmówca musi patrzeć i czytać | Tak: przyciąga uwagę bez kontaktu wzrokowego, działa na odległość, przez telefon i z osobami, które nie czytają |
| Słownictwo | Ograniczone liczbą stron | Tysiące słów, uporządkowanych na stronach |
| Gramatyka | Trudna do przedstawienia | Odmiana czasowników, końcówki, podpowiadanie słów, zależnie od aplikacji |
| Wytrzymałość | Bez baterii, można zabrać do wanny i na basen | Bateria, stłuczenie, woda |
| Aktualizacja | Ponowny wydruk | Dodanie słowa w kilka sekund |
| Odbiór społeczny | Dyskretny albo bardzo widoczny, zależnie od formatu | Zwykły tablet jest postrzegany jako „normalny” |
Do nauki sprawdza się jedno i drugie: modelowanie (pokazywanie symboli w trakcie mówienia) daje duże efekty zarówno na papierze, jak i na ekranie (Allen i in., 2017; O’Neill, Light i Pope, 2018). Głos daje więcej samodzielności w kontakcie z obcymi; papier przejmuje pałeczkę, gdy bateria się rozładuje. Najmocniejsze połączenie to często główna aplikacja i jej papierowa kopia.
Zasada: ten sam układ na papierze i na ekranie
Papierowa kopia musi mieć dokładnie te same pozycje co aplikacja: słowo „jeszcze” jest w tym samym miejscu na kartce i na ekranie. Osoba nie musi niczego uczyć się od nowa, a jej ruchy stają się automatyczne. Częsty błąd: książka uporządkowana inaczej niż aplikacja, przez co każdego słowa trzeba szukać dwa razy. Sprawdź, czy aplikacja potrafi drukować tablice, i drukuj je ponownie po każdej większej zmianie (zobacz Jak uporządkować siatkę).
Małe papierowe tablice do różnych miejsc
Dodaj kilka zalaminowanych tablic do miejsc, w które tablet nie może trafić albo gdzie zostaje schowany:
- łazienka i wanna;
- basen;
- samochód;
- posiłki i zajęcia, przy których się brudzi;
- tablica „alarmowa”, zawsze pod ręką, z co najmniej: tak, nie, boli, pomóż mi.
Jak je zrobić, przeczytasz w artykule Jak zrobić tablicę komunikacyjną; skorzystaj też z naszych materiałów do druku.
Lista kontrolna: pięć obszarów do sprawdzenia
| Obszar | Pytania, które warto zadać |
|---|---|
| 1. Słownictwo | Czy łatwo dodasz słowa osobiste (imiona, zdjęcia rodziny, miejsca, pasje)? Czy słowa zostają na swoich miejscach, gdy dodajesz kolejne? Czy słownictwo może rosnąć, na przykład przez odkrywanie ukrytych pól, bez przebudowywania wszystkiego? Czy można odmówić, zaprotestować, powiedzieć „stop”, zadawać pytania, komentować, przywitać się? Czy są słowa dotyczące ciała, bólu, intymności? Czy obrazki są odpowiednie do wieku? |
| 2. Dostęp | Czy można zmienić rozmiar pól? Czy da się użyć nakładki z otworami? Czy osoba potrzebuje przełącznika albo sterowania wzrokiem (nadaje się do tego tylko część aplikacji)? Czy narzędzie działa na wózku, w łóżku, w samochodzie? |
| 3. Głos i język | Czy głosy pasują do wieku i płci osoby i czy może ona wybrać własny? Czy aplikacja dobrze radzi sobie z gramatyką Twojego języka, czy jest tylko przetłumaczona? Czy można zmienić język i zachować te same pozycje (zobacz AAC i dwujęzyczność)? |
| 4. Codzienne użytkowanie | Czy dodasz słowo w mniej niż minutę, w trakcie zajęć? Czy działa bez internetu? Czy synchronizuje się między domem, telefonem i szkołą? Czy można wydrukować tablice z tymi samymi pozycjami? Wyeksportować dane w otwartym formacie (OBZ), żeby nie zależeć od jednego wydawcy? Ile kosztuje przez kilka lat, łącznie z ewentualnym abonamentem? Gdzie są przechowywane dane? |
| 5. Poza mową | Czy osoba potrzebuje wizualnego planu dnia, sekwencji, dzięki którym samodzielnie wykona zadanie, książki życia? Czy te narzędzia używają tych samych symboli co tablice komunikacyjne? |
Dwa kryteria często ważą więcej niż pozostałe. Łatwość wprowadzania zmian: rodzice stawiają ją na pierwszym miejscu (Meder i Wegner, 2015), a słownictwo, które się nie rozwija, w końcu zostaje porzucone (Johnson i in., 2006). Dostęp, który sam w sobie może wykluczyć niektóre opcje: zobacz Dostęp: pozycjonowanie, przełączniki, sterowanie wzrokiem. W sprawie kosztów zobacz Finansowanie AAC: jak przygotować wniosek o dofinansowanie.
Jak zorganizować prawdziwą próbę?
PrzygotujJedno narzędzie, gotowe na jedną ważną sytuację
ModelujPokazuj słowa w narzędziu w trakcie mówienia
ĆwiczTydzień lub dwa, zanim zaczniesz obserwować
ObserwujUżywanie, tempo, zmęczenie i zdanie samej osoby
- Jedno narzędzie naraz, przez kilka tygodni.
- Przygotuj je w pełni na jedną ważną sytuację (podwieczorek, zabawa, zakupy), zanim je ocenisz.
- Modeluj: pokazuj słowa w narzędziu w trakcie mówienia, w chwilach, które osoba lubi (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj).
- Daj tydzień lub dwa na ćwiczenia, zanim zaczniesz obserwować.
- Obserwuj: czy osoba używa narzędzia, jak często, jak trafnie? Czy rozmówcy ją rozumieją? Czy to szybkie, czy męczące? Czy bardziej uczestniczy?
- Zapytaj ją o zdanie, choćby za pomocą zrzutów ekranu. Uszanowanie jej preferencji może przyspieszyć naukę (van der Meer i in., 2011).
Nie oceniaj po tygodniu: jeden doświadczony użytkownik oszacował, że opanowanie narzędzia zajęło mu około 96 godzin ćwiczeń, podczas gdy zwykłe szkolenie trwa od 2 do 6 godzin (Horton i in., 2001).
Jakich błędów unikać?
- Wybieranie narzędzia, które się zna. To pierwsze źródło błędu, na które wskazują Beukelman i Light: specjaliści polecają to, co dobrze znają, a niekoniecznie to, co pasuje do osoby.
- Opieranie się wyłącznie na tabelach funkcji. Nigdy nie zostały zweryfikowane i faworyzują rozwiązania najbardziej zaawansowane technologicznie. Żeby zorientować się w aplikacjach dostępnych na rynku, możesz zacząć od naszego porównania aplikacji AAC: to punkt wyjścia, a nie werdykt.
- Chowanie tabletu, żeby go chronić. Narzędzie, które leży w etui, na nic się nie przyda: kup solidne etui, a do zajęć, przy których się brudzi, używaj papierowej kopii.
- Poleganie na jednej pomocy. Nikt nie komunikuje się tylko w jeden sposób: gesty, głos, papier i ekran się uzupełniają (Williams, Krezman i McNaughton, 2008).
- Zapominanie o otoczeniu osoby. Powody porzucenia narzędzia są prawie zawsze te same: niedopasowane narzędzie, rodzina lub specjaliści bez wsparcia i szkolenia, nieaktualizowane słownictwo, ważny rozmówca, który odrzuca AAC, urządzenie zbyt nieporęczne lub zbyt małe, brak ćwiczeń w prawdziwych sytuacjach.
Najlepsze narzędzie to takie, które otoczenie osoby potrafi ożywić (zobacz Wdrażanie AAC w zespole).
Najczęstsze pytania
Czy przed tabletem trzeba zacząć od papieru?
Nie, to nie jest obowiązkowy etap. Możesz od razu zacząć od tabletu albo od obu naraz. Papier służy głównie jako kopia i zabezpieczenie.
Tablet czy telefon?
To zależy od rozmiaru pól, jakiego potrzebuje osoba, i od tego, jak się przemieszcza. Tablet ma większe pola; telefon jest zawsze w kieszeni.
Czy bezpłatna aplikacja może wystarczyć?
Tak, jeśli odpowiada potrzebom osoby: cena nic nie mówi o dopasowaniu. Natomiast szczególne potrzeby w zakresie dostępu (sterowanie wzrokiem, przełączniki) często wymagają narzędzia specjalistycznego.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje krok po kroku i notatniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, tworzona przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R. i Light, J. C. (2020). Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5). Paul H. Brookes.
- Badania cytowane za tą książką: Daniloff i in. (1983); Allen i in. (2017); O’Neill, Light i Pope (2018); Meder i Wegner (2015); Johnson i in. (2006); van der Meer i in. (2011); Horton i in. (2001); Williams, Krezman i McNaughton (2008).