Jak pomóc komuś korzystać z jego narzędzia AAC? Używając go samemu, przy tej osobie, każdego dnia: mówisz, dotykając jej symboli (modelujesz), dajesz jej czas (czekasz) i reagujesz na każdą jej próbę (odpowiadasz). To jedna z najlepiej udokumentowanych strategii w AAC, a można się jej nauczyć w kilka godzin.
ModelujPokazuj słowa na jej narzędziu, kiedy mówisz
CzekajOd 5 do 10 sekund, niczego nie wymagając
OdpowiadajNa każdą próbę, coś do niej dodając
Czym jest modelowanie?
Modelowanie to „mówienie w AAC” przy danej osobie. Podczas czynności, którą lubi, wypowiadasz zdanie na głos i dotykasz kluczowych słów tego zdania na jej tablecie, telefonie lub papierowej tablicy. Nazywa się to też wspomaganą stymulacją językową (aided language stimulation) lub wspomaganym wejściem językowym. Zasada: to, co osoba widzi i słyszy, powinno przypominać to, czego oczekujemy, że sama wytworzy za pomocą swoich symboli (Beukelman i Light, 2020).
Modelowanie to nie każenie powtarzać. Niczego nie wymagasz: żadnego „Pokaż JESZCZE”, żadnego „Gdzie jest PIĆ?”. Pokazujesz, jak używa się narzędzia.
Dlaczego to takie ważne?
Dziecko, które uczy się mówić, słyszy ponad milion słów, zanim powie pierwsze (Hart i Risley, 1995). Dziecko, które komunikuje się symbolami, prawie nigdy nie widzi, żeby ktoś używał jego symboli: nawet przeszkoleni partnerzy często modelują mniej niż 10% tego, co mówią (Romski i Sevcik, 2003). Prosimy je, żeby wyrażało się w języku, którego prawie nigdy nie widziało w użyciu.
Kilka metaanaliz pokazuje duży wpływ modelowania na rozumienie, a jeszcze większy na ekspresję (Allen i in., 2017; Biggs, Carter i Gilson, 2018; O’Neill, Light i Pope, 2018). Efekty te obserwuje się zarówno u małych dzieci, jak i u dorosłych, w autyzmie, mózgowym porażeniu dziecięcym, zespole Downa i niepełnosprawności intelektualnej, niezależnie od tego, czy modeluje rodzic, kolega z klasy, asystent nauczyciela czy logopeda, i zarówno z papierową tablicą, jak i z aplikacją.
Samo modelowanie nie zawsze wystarcza: małe dzieci uczyły się więcej słów, gdy dodatkowo zachęcano je do używania symboli (Romski i in., 2010). Stąd trzy kroki w tym przewodniku.
Jak zacząć jeszcze w tym tygodniu?
- Trzymaj narzędzie w zasięgu ręki podczas posiłków, kąpieli, zabawy i w drodze. Na brudzące zajęcia miej wersję zalaminowaną albo etui ochronne.
- Wybierz od jednego do pięciu słów docelowych na dany tydzień, na przykład JESZCZE, KONIEC, POMÓŻ MI, PATRZ, NIE, i pokazuj je przy każdej naturalnej okazji (to tak zwana „stymulacja ukierunkowana”). Łącz bardzo częste małe słowa ze słowami osobistymi, które motywują (imię siostry, ulubiona bajka): słownictwo rdzeniowe jest potrzebne, ale nigdy nie wystarcza (Laubscher i Light, 2018). Zobacz: Jakie słowa umieścić w narzędziu.
- Modeluj w ulubionych momentach: podczas gier, posiłków, kąpieli, bajek, wyjść. Zacznij od dwóch lub trzech momentów dziennie, potem dokładaj kolejne.
- Mów normalnie, dotykaj jednego lub dwóch kluczowych słów. „O, chcesz jeszcze wody?”, dotykając JESZCZE; „Chodźmy się bawić na dwór”, dotykając IŚĆ, a potem BAWIĆ SIĘ. W mowie zachowuj pełne zdanie, nigdy styl telegraficzny („ty pić woda”), nawet jeśli na ekranie widać tylko dwa słowa (Fey, 2008).
- Sam naucz się, gdzie są słowa. Dorośli modelują mało głównie dlatego, że długo szukają słów. W słownictwie, w którym słowa nigdy nie zmieniają miejsca, uczysz się ich położenia razem z tą osobą (zobacz: Jak zorganizować siatkę).
- Urozmaicaj komunikaty: nie tylko proszenie, ale też komentowanie („ale śmieszne”), odmawianie („nie to”), pytanie („co to?”). Zobacz: Więcej niż prośby.
Czekanie: jak długo?
Mowa to od 150 do 250 słów na minutę; komunikacja wspomagana jest zwykle od 15 do 25 razy wolniejsza. Bez wsparcia prawie zawsze widać ten sam schemat: partner przejmuje większość tur, wybiera tematy i zadaje głównie pytania zamknięte; osoba odpowiada, ale rzadko sama zaczyna rozmowę.
Po pytaniu, propozycji lub modelowaniu patrz na osobę z życzliwym oczekiwaniem i czekaj od 5 do 10 sekund, nic nie mówiąc. Czekaj dłużej, jeśli ma duże trudności ruchowe lub zaburzenia poznawcze albo gdy wprowadzasz nową rutynę. Dziesięć sekund to dużo: odliczaj w myślach „dwadzieścia jeden, dwadzieścia dwa…”. Większość dorosłych po dwóch, trzech sekundach ponagla, przeformułowuje albo odpowiada za tę osobę. A przecież ta pauza daje jej czas, by zrozumieć i znaleźć słowo, i pokazuje, że teraz jej kolej.
Nie kończ komunikatu za wcześnie. Osoba dotyka JEŚĆ, a Ty wykrzykujesz „Aha, jesteś głodny!”, choć może chciała powiedzieć „pies je”. Poczekaj po pierwszym symbolu: dalsza część często przychodzi sama. Niektórzy lubią, gdy rozmówca zgaduje, pod warunkiem że to sprawdzi; inni nie znoszą, gdy im się przerywa. Zapytaj ich o to i zapisz to na ich karcie „Jak ze mną rozmawiać”.
Odpowiadaj na każdą próbę, a potem coś dodaj
Od razu odpowiadaj na wszystko, co osoba wyraża, w dowolnej formie: spojrzenie, gest, dźwięk, symbol. Jeśli dotknie symbolu „przypadkiem”, zareaguj tak, jakby zrobiła to celowo.
- Dodaj jedno słowo na jej narzędziu. Dotyka CHCĘ PIŁKA? „Chcesz czerwoną piłkę?”, dotykając CZERWONY. Dotyka PIES? „Tak, pies biegnie”, dotykając BIEC.
- Pokaż właściwy symbol, gdy się pomyli, zamiast poprawiać tylko w mowie, co jest częstym odruchem partnerów (Smith i Grove, 2003).
- Sprawdź, czy dobrze rozumiesz: „Chodzi ci o to, że chcesz iść do parku?”.
- Zadawaj prawdziwe pytania, na które nie znasz odpowiedzi, zamiast pytań sprawdzających („co to jest?” przed kotem). Pytania zamknięte nadal są przydatne, zwłaszcza gdy osoba jest zmęczona: kończ je „tak czy nie?”, pokazując kiwnięcie głową.
Jeśli po odczekaniu nic się nie pojawi, wymodeluj możliwą odpowiedź na jej narzędziu, nie wymagając powtórzenia, i idź dalej.
Jak tworzyć okazje do komunikacji?
Gdy wszystko jest przewidziane z wyprzedzeniem (szklanka napełniona, zanim zachce się pić, zabawka w zasięgu ręki), zostaje niewiele powodów, by się komunikować. Aranżuj małe sytuacje, w których chce się mówić:
- daj bardzo małą porcję, żeby poprosiła o JESZCZE;
- połóż ulubioną zabawkę na widoku, ale poza zasięgiem;
- zakręć słoik trochę za mocno, żeby poprosiła POMÓŻ MI albo OTWÓRZ;
- „zapomnij” łyżeczki albo podaj nie ten przedmiot, żeby mogła powiedzieć NIE TO;
- zatrzymaj piosenkę w połowie i czekaj;
- daj wybór między dwiema rzeczami, z których jednej nie lubi.
Dwa warunki: potrzebne słowo jest w jej narzędziu, a zabawa pozostaje lekka. Przerwij, zanim pojawi się frustracja.
Stwórz okazję, czekaj, odpowiadaj: to cykl PoWR (Douglas, McNaughton i Light, 2013). Stosowany regularnie, głęboko zmienia interakcję.
Zachęcanie i podpowiadanie: w jakiej kolejności?
Gdy osoba często widziała już dane słowo, możesz zachęcić ją do jego użycia, a w razie potrzeby podpowiedzieć, stopniowo wycofując wsparcie. Są dwa sposoby:
- Od najmniejszego do największego wsparcia (czekaj, wskaż narzędzie, potem wymodeluj słowo): dla osób raczej biernych, żeby nie uzależniły się od podpowiedzi.
- Od największego do najmniejszego wsparcia (wymodeluj, wskaż, potem czekaj): dla osób impulsywnych, przy trudnych umiejętnościach i przy zastępowaniu trudnego zachowania komunikatem (zobacz: Trudne zachowania).
W obu przypadkach nigdy nie bierz ręki tej osoby, żeby nią dotykać symboli.
Jak dopasować się do osoby?
| Profil | Wskazówki |
|---|---|
| Małe dzieci i początkujący | Reaguj na każdy sygnał tak, jakby był zamierzony, nazwij go, a potem pokaż bardziej konwencjonalną formę. Słownik komunikacyjny wspólny dla domu i żłobka lub przedszkola pomaga wszystkim odczytywać te same gesty. |
| Po uszkodzeniu mózgu | Nie ponaglaj tej osoby i nie zasypuj jej podpowiedziami, gdy układa komunikat. |
| Otępienie | Usuń rozpraszacze, mów krótkimi zdaniami, zadawaj pytania zamknięte. Wolniejsze mówienie nie pomagało w opisanych badaniach (Small i in., 2003). |
| Afazja | Uważaj na automatyczne kiwanie głową: wiele osób kiwa, żeby nie wypaść z rozmowy, choć nie zrozumiało. Zobacz: AAC dla dorosłych. |
Szkolenie partnerów: szybsze, niż myślisz
Im więcej osób modeluje (rodzice, rodzeństwo, asystenci nauczyciela, opiekunowie), tym częściej osoba widzi, jak używa się jej narzędzia. A tych strategii można się szybko nauczyć. Często wystarczy mniej niż pięć godzin szkolenia, żeby trwale zmienić sposób interakcji (Kent-Walsh i Binger, 2013), a szkolenia „w samą porę” trwające od 15 do 20 minut już dają mierzalny efekt (Holyfield i in., 2018). Po obejrzeniu krótkiego filmu koledzy z klasy poprawnie odczytywali sygnały rówieśników w 86% przypadków, wobec 33% wcześniej.
Program ImPAACT (Kent-Walsh i Binger, 2013) ćwiczy pięć umiejętności: modelowanie, pauzę na czekanie, zadawanie pytań otwartych, podpowiadanie i stopniowe wycofywanie wsparcia oraz odpowiadanie na każdą próbę z dodaniem czegoś od siebie. Metoda, która działa: opisz strategię, pokaż ją, ćwicz z informacją zwrotną, a potem stosuj w prawdziwym życiu. Rodzice wolą krótkie, powtarzane spotkania, trwające około godziny (Meder i Wegner, 2015).
Angielska ściągawka „LAF, Don’t CRY” (McNaughton i Vostal, 2010): słuchaj, pytaj, skup się na tej osobie; nie krytykuj, nie poganiaj i nie mów tylko o sobie.
Co robić, a czego unikać
| Rób | Unikaj |
|---|---|
| Trzymaj narzędzie pod ręką przez cały dzień, w każdym pomieszczeniu | Czekania, aż osoba „będzie gotowa”: nie ma warunków wstępnych (zobacz: Mity o AAC) |
| Modeluj podczas czynności, które osoba lubi | Zamieniania modelowania w quiz („Pokaż mi…”, „Gdzie jest…?”) |
| Mów pełnymi zdaniami i dotykaj kluczowych słów | Mówienia stylem telegraficznym, bo na ekranie są tylko dwa słowa |
| Wybierz kilka słów docelowych na tydzień i często je pokazuj | Modelowania wyłącznie próśb („chcę”) |
| Czekaj od 5 do 10 sekund po modelowaniu | Kończenia komunikatu za osobę już po pierwszym symbolu |
| Odpowiadaj na każdą próbę, a potem dodaj jedno słowo | Brania ręki tej osoby, żeby nią dotykać symboli |
| Pokaż właściwy symbol, gdy osoba się pomyli | Ciągłego przestawiania słów lub reorganizowania tablicy |
| Twórz małe okazje do komunikacji, bez frustracji | Poddawania się po kilku dniach: naukę liczy się w miesiącach |
Materiały do druku znajdziesz na stronie z zasobami.
Najczęstsze pytania
Co zrobić, jeśli osoba nie patrzy, kiedy modeluję?
Na początku to częste. Nie przestawaj: wiele osób obserwuje kątem oka. Trzymaj narzędzie blisko swojej twarzy albo przedmiotu, którego dotyczy zabawa.
Modelować na jej narzędziu czy na moim?
Najlepiej na jej, żeby Twoje ruchy odpowiadały jej ruchom. Kopia (papierowa tablica albo aplikacja na Twoim telefonie) też się sprawdzi, jeśli słowa są dokładnie w tych samych miejscach; w Buddy słownictwo synchronizuje się między urządzeniami.
Po jakim czasie widać postępy?
Nie ma gwarantowanego terminu. Dziecko słyszy swój język przez ponad rok, zanim zacznie mówić: osoba ucząca się AAC również potrzebuje długiego zanurzenia w języku wspomaganym, liczonego w miesiącach.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje krok po kroku i dzienniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja, za którą płacisz tyle, ile chcesz, tworzona przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes, rozdziały 3, 4, 10, 11 i 12.
- Badania cytowane za Beukelman & Light (2020): Hart & Risley (1995); Romski & Sevcik (2003); Romski i in. (2010); Allen i in. (2017); Biggs, Carter & Gilson (2018); O’Neill, Light & Pope (2018); Fey (2008); Laubscher & Light (2018); Smith & Grove (2003); Douglas, McNaughton & Light (2013, PoWR); Kent-Walsh & Binger (2013, ImPAACT); Holyfield i in. (2018); Meder & Wegner (2015); McNaughton & Vostal (2010); Small i in. (2003).