Jak pomóc komuś zrozumieć, co się wydarzy, przejść przez kolejne etapy zadania i poradzić sobie z czekaniem? Pokazując to, co mówisz: „najpierw / potem”, wizualny plan dnia, sekwencję z obrazkami, wizualny timer. To AAC „do rozumienia”, przydatna w każdym wieku, i nie tylko w autyzmie.
Dlaczego wsparcie wizualne pomaga?
Polecenie słowne znika, gdy tylko wybrzmi; obrazek zostaje na widoku. Wsparcie wizualne zamienia informacje abstrakcyjne (czas, kolejność kroków, czas trwania) w konkretne punkty odniesienia, na które osoba może patrzeć tak często, jak potrzebuje. Wiedza o tym, co nadchodzi, zmniejsza stres związany z niepewnością, pomaga przy przejściach między aktywnościami i zostawia więcej energii na naukę.
Udowodniono, że wizualne plany dnia działają w każdym wieku (Bopp i in., 2004; Knight i in., 2015, za: Beukelman i Light, 2020). Są podstawą programu TEACCH, którego można uczyć rodziców i opiekunów: o szkolenia zapytaj w poradni psychologiczno-pedagogicznej albo w organizacji, która w Twojej okolicy wspiera osoby w spektrum autyzmu.
Jakie wsparcie na jaką potrzebę?
| Wsparcie | Do czego służy | Przykład |
|---|---|---|
| „Najpierw / potem” | Zapowiedzieć kolejną aktywność, ułatwić przyjęcie prośby | Najpierw buty, potem park |
| Plan dnia | Orientować się w ciągu dnia, wiedzieć, co nadchodzi | Wstawanie, ubieranie się, śniadanie, zęby, plecak, szkoła |
| Plan tygodnia | Widzieć dni i wydarzenia tygodnia | Basen w środę, babcia w sobotę |
| Sekwencja | Wykonać zadanie krok po kroku | Umyć ręce, spakować strój na WF |
| Wizualny timer | Widzieć, ile czasu zostało | Jeszcze 10 minut zabawy |
| Tablica AAC | Wyrażać siebie: prosić, odmawiać, komentować | Zobacz Jak zrobić tablicę komunikacyjną |
Zacznij od „najpierw / potem”
To najmniejszy możliwy plan: dwa obrazki obok siebie, nazywany też tablicą „teraz i potem”. Po lewej aktywność, o którą prosisz; po prawej ta, która nastąpi później, najlepiej taka, którą osoba lubi. Proste „najpierw / potem” często zmniejsza lęk przy przejściach. Gdy będzie dobrze rozumiane, przejdź do trzech lub czterech kroków, potem do pół dnia, a potem do całego dnia.
NajpierwButy
PotemPark
Jak zbudować wizualny plan dnia
- Dopasuj, jak duży odcinek czasu pokazujesz: od „najpierw / potem” po cały tydzień, w zależności od osoby.
- Zaznaczaj to, co już się skończyło: przenieś zakończoną aktywność do strefy „koniec”, ale zostaw ją w zasięgu ręki, żeby osoba mogła znów o nią poprosić.
- Uprzedzaj przed każdym przejściem i wyraźnie zaznaczaj zmiany.
- Dawaj wybór w ramach rutyny: który krok najpierw, kto pomaga. To zmniejsza opór.
- Wpleć przyjemne chwile: aktywność sensoryczna albo chwila spokoju po wymagającym zadaniu, codziennie o stałej porze, sprawia, że dzień bardziej motywuje.
- Wybierz właściwy obrazek: symbol (ARASAAC, Sclera, Mulberry), zdjęcie prawdziwego miejsca lub przedmiotu albo krótki film, gdy symbol nie wystarcza, żeby pokazać, co się wydarzy. Używaj tych samych symboli co w narzędziu komunikacyjnym danej osoby.
Papier czy wersja cyfrowa?
Plan tygodnia na rzepy ma często kod kolorów dla każdego dnia i każdej pory dnia (rano, południe, popołudnie, wieczór), czasem z polami „wczoraj, dziś, jutro” i emocjami. Oba formaty się uzupełniają:
| Papier (rzepy, magnesy) | Wersja cyfrowa (aplikacja) | |
|---|---|---|
| Zalety | Obrazki przekłada się ręką, a manipulowanie nimi pomaga małym dzieciom | Zmiana w kilka sekund, gdziekolwiek jesteś; przypomnienia, mowa syntetyczna |
| Ograniczenia | Nieporęczny w noszeniu; drukarka i laminator przy każdym nowym wydarzeniu; brak przypomnień | Wymaga naładowanego urządzenia pod ręką |
| Najlepszy do | Korzystania w domu lub w klasie, dla małych dzieci, które lubią manipulować | Częstych wyjść, braku drukarki, zmian w ostatniej chwili |
W Pictalk Buddy wizualny plan dnia (widok dnia i tygodnia, alarmy, przypomnienia na zegarku) można wydrukować jako plan tygodnia z symbolami: możesz dołączyć nazwy lub nie, w zależności od umiejętności czytania, albo wydrukować tylko wydarzenia, które wykraczają poza rutynę. Szablony znajdziesz też na stronie z materiałami.
Jak rozłożyć zadanie na sekwencję
Wizualna sekwencja dzieli czynność na jasne kroki z obrazkami. Prowadzi osobę krok po kroku, zmniejsza to, co musi zapamiętać, i pozwala jej odnieść sukces bez dorosłego, który powtarza każde polecenie. Może dotyczyć:
- rutyn: mycie zębów, ubieranie się, sprzątanie;
- codziennej samodzielności: zrobienie kanapki, spakowanie stroju na WF, przejście przez ulicę;
- sytuacji społecznych: przywitanie się, czekanie na swoją kolej, proszenie o pomoc;
- tego, czego się oczekuje w danym miejscu: w supermarkecie, u lekarza, w toalecie.
Przykład dla „przywitania się”: (1) widzę kogoś, (2) odwracam się w jego stronę, (3) uśmiecham się, (4) mówię „cześć” albo pokazuję symbol, (5) macham ręką. Sekwencja ujawnia zasady społeczne, o których zwykle się nie mówi.
W Buddy każdy krok sekwencji łączy się z symbolem, nagraniem dźwiękowym lub krótkim filmem, a aplikacja może zaproponować kroki na podstawie samego tytułu, które potem dopasowujesz.
Jak pokazać upływ czasu: wizualny timer
„Jeszcze pięć minut” nic nie znaczy dla kogoś, kto nie potrafi śledzić upływu czasu. Wizualny timer, na przykład Time Timer, pokazuje kolorowe pole, które kurczy się do końca aktywności. Są modele na 5 minut, 30 minut i godzinę. Timer pokazuje początek i koniec i pomaga radzić sobie z frustracją przy czekaniu i przejściach. Wbudowany timer Buddy wibruje i dzwoni, gdy czas minie.
Jak przygotować na zmiany
Rutyna daje poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności, ale zbyt sztywna przynosi efekt odwrotny. Zachowaj elastyczność i przygotowuj osobę na nietypowe sytuacje: uprzedź z wyprzedzeniem, wyjaśnij zmianę i pokaż ją symbolem albo zdjęciem tego, co nadchodzi. Cyfrowy plan dnia można zmienić na miejscu, w chwili, gdy zmiana następuje. Jeśli trudne zachowanie wraca o tych samych porach, zobacz Trudne zachowania.
Jak połączyć rozumienie i ekspresję
Plan dnia to nie tylko narzędzie organizacyjne: każdy obrazek to słowo, które osoba widzi i słyszy kilka razy dziennie. Nazywaj aktywności, dotykając ich symbolu, zarówno w planie, jak i w narzędziu komunikacyjnym (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj). Wieczorem książka życia ze zdjęciami z dnia pozwala opowiedzieć, co się wydarzyło: rozmowa o minionej chwili na podstawie zdjęć pomaga użytkownikom AAC opowiadać historie (Soto i in., 2009). W Buddy plan dnia, sekwencje, książki życia i tablice AAC korzystają z tych samych symboli (zobacz wizualny plan dnia i sekwencje w Buddy).
Najczęściej zadawane pytania
Zdjęcia czy symbole?
Jedno i drugie. Małe dzieci, w spektrum autyzmu lub nie, często źle odczytują standardowe symbole (McCarthy i in., 2018): każdego symbolu uczy się w kontekście. Przy konkretnym miejscu lub osobie zdjęcie jest często czytelniejsze.
Czy pisać słowo pod obrazkiem?
Często tak: pismo też wspiera rozumienie. Mały chłopiec w spektrum autyzmu, który wykonywał jednoetapowe polecenia słowne, wykonywał dwu- lub trzyetapowe, gdy nauczycielka zapisywała je w trakcie mówienia (Light i in., 1998). Dostosuj się do umiejętności czytania danej osoby.
Czy wsparcie wizualne jest tylko dla osób z autyzmem?
Nie. Udowodniono, że działa w każdym wieku, i pomaga każdemu, kto ma trudność z rozumieniem języka mówionego albo ze śledzeniem upływu czasu, na przykład osobom z zespołem Downa. O autyzmie przeczytasz w tekście Autyzm i AAC.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje krok po kroku i książki życia, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, tworzona przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R. i Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes.
- Badania cytowane za Beukelman i Light (2020): Bopp i in. (2004); Knight i in. (2015); Soto i in. (2009); McCarthy i in. (2018); Light i in. (1998).