Jak zrobić tablicę tematyczną (ALD): poradnik krok po kroku

Chcesz mieć tablicę na podwieczorek, wyjście do piekarni albo bajkę na dobranoc? Tablica tematyczna (ALD, ang. aided language display) to strona z symbolami do jednego zajęcia, na której wskazujesz słowa, gdy mówisz. Żeby ją zrobić, wyjdź od prawdziwej sytuacji, wybierz różne rodzaje słów, rozmieść je tak, żeby nigdy się nie przesuwały, a potem testuj przez dwa tygodnie, zanim ją ocenisz. Oto kolejne kroki, na papierze albo w aplikacji, dwa przykłady i ponad 40 darmowych tablic do druku.

Czym jest tablica tematyczna?

Tablica tematyczna to siatka symboli, często na jednej stronie, która zbiera słowa przydatne podczas danego zajęcia: posiłku, kąpieli, zabawy, wyjścia do parku. Umieszczasz ją tam, gdzie odbywa się zajęcie. Partner komunikacyjny (rodzic, nauczyciel, logopeda) wskazuje kluczowe słowa, gdy mówi: to jest modelowanie. Osoba widzi, jak z niej korzystać, i może z kolei wskazać słowo, żeby o coś poprosić, coś skomentować albo powiedzieć „nie”.

Nazywa się ją też tablicą do zajęć lub tablicą komunikacyjną na dany temat. Tablica tematyczna to często pierwszy krok w stronę AAC: możesz ją zrobić jednego wieczoru i użyć następnego dnia.

Tablica do zajęcia, tablica do książki czy pełny słownik: co zrobić?

Tablica do zajęcia: jedna strona na konkretny moment (kąpiel, posiłek, samochód, piekarnia), umieszczona tam, gdzie się on odbywa.
Tablica do książki: jedna strona do czytania konkretnej książeczki obrazkowej.
Pełny słownik (książka komunikacyjna lub aplikacja): dziesiątki połączonych stron, ze stałymi słowami rdzenia. To główne narzędzie danej osoby.

Dwie pierwsze, łatwe do zrobienia, uzupełniają pełny słownik, ale go nie zastępują: tylko pełny słownik pozwala powiedzieć wszystko i wszędzie.

Jak zrobić tablicę tematyczną: pięć kroków w skrócie (kroki 3 i 4, rozmieszczenie pól i wybór obrazków, są połączone).

Krok 1: wyjdź od prawdziwego zajęcia

Nie zaczynaj od listy słów, tylko od momentu z codziennego życia. Przy każdym zajęciu w tygodniu zadaj sobie pytanie, czy ta osoba może powiedzieć to, czego potrzebuje (Beukelman i Light, 2020): te, w których może najmniej, a które rodzina uważa za priorytetowe, staną się pierwszymi tablicami. Wybierz częste i motywujące zajęcie: tablica używana codziennie jest warta więcej niż dziesięć schowanych w szufladzie.

Krok 2: zbierz i wybierz słowa

Podziel zajęcie na etapy i zapisz, co na każdym z nich mówią inne dzieci lub dorośli. Potem zapytaj kilka osób (rodziców, logopedę, nauczyciela, rodzeństwo, samą osobę): każda wnosi słowa, o których inni zapominają (Morrow i in., 1993).

Częsty błąd: tablica pełna rzeczowników (jabłko, sok, herbatnik), która pozwala nazywać rzeczy, a nie rozmawiać. Na każdej tablicy umieść:

małe, częste słowa: jeszcze, koniec, stop, pomóż mi, nie, chcę, patrz;
czasowniki: jeść, pić, otworzyć, nalać, kroić;
słowa opisujące: gorący, zimny, duży, mały, dobry;
rzeczowniki związane z zajęciem i słowa osobiste: imiona, przytulanka, ulubiona przekąska;
słowa społeczne i reakcje: mniam, fuj, dziękuję, moja kolej, twoja kolej;
pytanie: co to?

Potem wybierz: nauka każdego słowa wymaga wysiłku (Yorkston i in., 1990). Sprawdź, czy każde słowo jest potrzebne i pasuje do wieku i kultury osoby: u nastolatka kciuk w górę lepiej powie „super” niż dziecinna buźka. Pełną metodę opisujemy w artykule Jakie słowa umieścić w narzędziu.

Krok 3: rozmieść pola

Niektóre osoby radzą sobie tylko z 2–4 polami, inne z kilkudziesięcioma; wiele pierwszych tablic ma od 8 do 24 pól. To zależy od wzroku, ruchu i uwagi (do oceny z terapeutą zajęciowym lub logopedą).

Umieść pilne słowa (stop, pomóż mi, boli) w miejscach najłatwiej dostępnych.
Zachowaj pasek stałych słów, taki sam na wszystkich tablicach, na przykład tak, nie, jeszcze, koniec, pomóż mi, stop.
Nigdy nie przesuwaj słowa, którego osoba się nauczyła: ręka zapamiętuje położenie.
Zacznij od luźnego układu: puste pola i symbole zgrupowane w małe wysepki pomagały osobom z zespołem Downa odnajdywać słowa (Wilkinson i in., 2017). Luki wypełnisz później, niczego nie przesuwając.
Układaj od lewej do prawej w kolejności zdania (kto, czynność, co), jeśli osoba zaczyna łączyć słowa.

Liczba pól, stałe położenie i kolory według rodzaju słów: zobacz Organizacja siatki.

Krok 4: wybierz obrazki

Symbole: biblioteka ARASAAC, darmowa i szeroko stosowana w wielu krajach, oferuje ich tysiące na licencji Creative Commons.
Zdjęcia: dla osób początkujących, osób z afazją albo w przypadku bardzo osobistych przedmiotów (przytulanka, osiedlowa piekarnia) często łatwiej je rozpoznać.
Napis pod każdym obrazkiem: pomaga partnerom i oswaja z pismem, choć nie wystarczy do nauki czytania (zobacz AAC a czytanie i pisanie).

Możesz łączyć jedno z drugim. Żaden symbol nie jest oczywisty: nawet „jeszcze” trzeba uczyć w kontekście.

Krok 5: wykonaj i testuj

Wydrukuj w kolorze (A4 lub A5), zalaminuj i zrób zapasową kopię na brudzące zajęcia.
Umieść tablicę tam, gdzie odbywa się zajęcie: na lodówce, przy wannie, w samochodzie.
Testuj ją przez tydzień lub dwa, zanim ją ocenisz, i dopisuj brakujące słowa w pustych polach, w chwili, gdy osoba ich potrzebuje.
Sam z niej korzystaj, gdy mówisz (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj).

Przykład 1: tablica do piekarni

Kupowanie pieczywa to przewidywalna wymiana: wiadomo, co zostanie powiedziane i w jakiej kolejności. Tablica z 12–20 polami może wystarczyć, ułożona w kolejności rozmowy (Beukelman i Light, 2020):

Przedstawienie się: dzień dobry; „mówię za pomocą tabletu, proszę o chwilę cierpliwości”.
Prośba: poproszę; bagietkę, bułkę, rogalika, drożdżówkę, ulubione ciasto.
Doprecyzowanie: jedną, dwie, trzy; dobrze wypieczoną.
Potwierdzenie lub naprawa: tak, zgadza się; nie o to chodzi; nie zrozumiałem; proszę chwilę poczekać.
Płacenie: ile płacę?; zapłacę kartą.
Podziękowanie: dziękuję, do widzenia.

Pięć symboli obok siebie: dziewczynka machająca na powitanie, ręka sięgająca po piłkę, bagietka, dziewczynka z ręką na sercu, dziewczynka widziana od tyłu machająca na pożegnanie. — Kilka pól tablicy do piekarni, w kolejności rozmowy: **dzień dobry**, **poproszę**, **bagietkę**, **dziękuję**, **do widzenia**.

Dodaj pasek stałych słów. W Springboard 48 strona Sklep zawiera już uprzejme zwroty do personelu sklepu, takie jak „czy może pan/pani powtórzyć?”. O samodzielnych zakupach przeczytasz w artykule Okres dojrzewania i dorosłość.

Przykład 2: tablica do książki

Książki wnoszą słowa, których nie daje codzienność (dzikie zwierzęta, wymyślone postacie, silne emocje). Model Beukelmana i Light (2020), dostosowany do bajki Złotowłosa i trzy niedźwiadki:

postacie (Złotowłosa, tata niedźwiedź, mama niedźwiedzica, mały niedźwiadek) i pytania kto? co?;
czasowniki do wielokrotnego użytku: iść, jeść, siadać, łamać, spać, biegać, płakać;
położenie (w, na, na zewnątrz) i emocje (wesoły, smutny, zły, przestraszony);
słowa opisujące: gorący, zimny, w sam raz, duży, mały;
wykrzyknik (o nie!) i powtarzające się zdanie („Kto jadł z mojej miseczki?”);
kilka pustych pól.

Tablice gotowe do druku

Ponad 40 tablic znajdziesz bezpłatnie na naszej stronie z materiałami, w plikach PDF, bez rejestracji: posiłek, śniadanie, mycie, w parku, w restauracji, u fryzjera, u lekarza, plac zabaw, basen, mycie zębów… Większość ma 40 pól. Możesz je pobierać pojedynczo albo wszystkie naraz. Wyjdź od jednej z nich, a potem dostosuj ją do osoby: jej imion, jej rzeczy, jej własnych słów.

Generowanie, tworzenie i drukowanie tablicy w Pictalk Buddy

W Buddy otwórz moduł Komunikacja, potem panel po lewej stronie, i dotknij „Tablice tematyczne”. Możesz zacząć na dwa sposoby:

Wyjdź od istniejącej tablicy: w zakładce „Odkrywaj” są te same tablice co na stronie z materiałami. Skopiuj tę, która Ci odpowiada: kopia należy do Ciebie i możesz ją dowolnie zmieniać.
Wygeneruj ją na wybrany temat: wpisz temat, na przykład „basen” albo „urodziny babci”. Z pomocą AI Buddy wybiera słowa, rozmieszcza je w siatce i dobiera symbole, w minutę lub dwie. Sprawdź podgląd, w razie potrzeby wygeneruj ją ponownie, a potem popraw pola ręcznie, zanim zaczniesz jej używać.

Tablicę możesz potem dołączyć do wydarzenia w Agendzie („Dołącz tablicę”), żeby rozmawiać podczas zajęcia, albo do notatki w notatniku („Notatniki”). Żeby ją wydrukować, użyj trzech kropek w prawym górnym rogu. Jako pełny słownik wybierz jeden ze słowników Pictalk (Essential 24, Springboard 48, Horizon 80) i go spersonalizuj.

Najczęstsze pytania

Tablica tematyczna a tablica komunikacyjna: czym się różnią?

Tablica tematyczna to tablica komunikacyjna do jednego zajęcia. Uniwersalna tablica komunikacyjna, czyli pełny słownik, zbiera słowa do wszystkich sytuacji. Jedno uzupełnia drugie: tablica tematyczna do zajęcia, pełny słownik do całej reszty.

Czy w piekarni trzeba wyciągać tablet?

Niekoniecznie. W konkretnej sytuacji, takiej jak kupowanie pieczywa, może wystarczyć telefon, zegarek albo mała kartka.

Czy są darmowe tablice do druku?

Tak: ponad 40, w plikach PDF, na naszej stronie z materiałami. Potem dostosuj je do osoby.

Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje z instrukcjami krok po kroku i notatniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, rozwijana przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy

Źródła

Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes, rozdziały 2, 5, 6, 7 i 12.
Badania cytowane za Beukelman & Light (2020): Morrow i in. (1993); Yorkston i in. (1990); Wilkinson i in. (2017).