Twoje dziecko używa tabletu tylko po to, żeby o coś prosić? To częsty etap, ale prośba to tylko jeden z powodów, dla których się komunikujemy: mówimy też po to, żeby podzielić się nowiną, rozśmieszyć, przywitać się, zaprotestować albo uporządkować myśli. Narzędzie musi obejmować wszystkie te funkcje, ze słowami do łączenia i gotowymi zwrotami.
Po co się komunikujemy?
Janice Light (1988) wyróżnia cztery główne powody komunikacji, do których często dodaje się piąty: dialog wewnętrzny. Każdy z nich stawia narzędziu inne wymagania.
| Funkcja | Przykłady | Czego potrzeba w narzędziu |
|---|---|---|
| Potrzeby i pragnienia | Picie, wyjście do toalety, prośba o pomoc, zmiana pozycji | Szybkie, precyzyjne komunikaty, dostępne w jednym lub dwóch ruchach |
| Przekazywanie informacji | Opowiadanie o swoim dniu, odpowiadanie na lekcji, opisanie objawu | Dużo słów, możliwość ich łączenia, a z czasem pisanie |
| Bliskość społeczna | Przywitanie przyjaciela, droczenie się, pocieszanie, żarty, „kocham cię” | Różnorodność, emocje, humor; szybkość ma mniejsze znaczenie |
| Uprzejmość i savoir-vivre | Proszę, dziękuję, miłego dnia, przepraszam | Gotowe zwroty, których można używać samodzielnie i szybko |
| Dialog wewnętrzny | Robienie listy, prowadzenie dziennika, planowanie dnia | Plany, notatniki, przypomnienia |
Potrzeby i pragnienia, łatwe do przewidzenia, zajmują całe tablice komunikacyjne, choć to tylko niewielka część tego, co mówimy. W dialogu wewnętrznym Agenda i notatniki w Buddy używają tych samych symboli co tablica (zobacz Wsparcie wizualne: plan dnia, sekwencje, timer).
Dlaczego narzędzie tylko do próśb nie wystarcza
Programy skupione wyłącznie na prośbach kształtują biernych rozmówców, którzy czekają, aż ktoś coś im zaproponuje. Jest to szczególnie dobrze opisane w autyzmie (Light, Parsons i Drager, 2002). PECS ma umiarkowane lub silne dowody skuteczności w nauce proszenia, a bardzo słabe w nauce komentowania (Ganz i in., 2012): zobacz PECS czy rozbudowane AAC?
Źle dobrane słownictwo może też zostać odrzucone: młoda matka, która nie mogła mówić, opisywana jako osoba „odrzucająca AAC”, miała książkę wypełnioną mydłem, szamponem i posiłkami, podczas gdy chciała bawić się z dzieckiem i odbudować więź z mężem (Light, 1997). Gdy ktoś „odrzuca” swoje narzędzie, najpierw zapytaj siebie, czy jego słownictwo naprawdę tej osobie służy.
Jakie słowa od początku obejmują kilka funkcji?
Nawet osoba początkująca może objąć pięć funkcji bardzo małą liczbą słów (Beukelman i Light, 2020):
- Prośba: CHCĘ, JESZCZE, PROSZĘ, do tego wybór; POMÓŻ MI.
- Odmowa: NIE, DZIĘKUJĘ, KONIEC, STOP. Możliwość odmówienia w akceptowalny sposób często zmniejsza trudne zachowania.
- Komentowanie: MNIAM, FUJ, O RANY, zabawny dźwięk, powtarzana kwestia z książki.
- Rutyny społeczne: CZEŚĆ, PA PA, PIĄTKA, imiona przyjaciół.
- Pytanie: CO TO? KTO? GDZIE?
Tych słów uczymy się, widząc, jak inni ich używają (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj i Jakie słowa umieścić w narzędziu).
Jakie komunikaty podtrzymują rozmowę?
Każdy etap rozmowy (powitanie, small talk, wymiana, zakończenie) potrzebuje własnych komunikatów.
- Drobne zwroty towarzyskie („co słychać?”, „jak tam rodzina?”) stanowią około połowy tego, co mówią dzieci w wieku przedszkolnym, 39% u dorosłych w wieku 20–30 lat i nadal 26% między 75. a 85. rokiem życia (Ball i in., 1999; King i in., 1995; Lasker i in., 1996).
- Pytania do rozmówcy („a ty?”, „udał ci się weekend?”) pozwalają prowadzić rozmowę i jednocześnie dają mówić drugiej osobie. Użytkownicy w wieku 10–44 lat, którzy nauczyli się je zadawać, prowadzili dłuższe i przyjemniejsze rozmowy (Light i in., 1999).
- Reakcje („naprawdę?”, „super!”, „ja też”) wymagają niewiele wysiłku: osoby, które korzystają z tych nieobowiązkowych kolejek w rozmowie, są oceniane jako bardziej kompetentne (Light i in., 1997).
- Przedstawienie się nieznajomemu poprawia wrażenie, jakie ta osoba wywiera (Light i Binger, 1998): zobacz kartę „Jak ze mną rozmawiać”.
- Naprawianie nieporozumienia („nie to miałem na myśli”): naucz co najmniej dwóch sposobów, na przykład powtórzenia albo zmiany komunikatu (Halle, Brady i Drasgow, 2004).
Słowa do łączenia czy zapisane zwroty?
Przycisk AAC może wypowiadać literę, słowo, początek zdania albo cały komunikat (Beukelman i Light, 2020):
| Jednostka | Zalety | Ograniczenia | Przydatne do |
|---|---|---|---|
| Litery | Można powiedzieć wszystko | Wolno, męcząco, wymaga umiejętności pisania | Nowych lub precyzyjnych słów |
| Słowa | Budujesz własne zdania, uczysz się gramatyki | Kilka wyborów na jeden komunikat | Nauki języka, swobodnej rozmowy |
| Początki zdań („chcę”, „to jest”) | Szybkie i elastyczne | Zajmują miejsce | Częstych zwrotów |
| Całe zdania | Szybkie, zrozumiałe dla wszystkich, we właściwym momencie | Nie pozwalają tworzyć nowych komunikatów | Sytuacji nagłych, reakcji, rozmów z nieznajomymi, rutyn |
Większość osób potrzebuje obu rzeczy: słów do budowania zdań i nauki języka oraz zapisanych zwrotów, żeby mówić szybko. Zdanie powinno wyglądać jak zdanie, a to, co pokazuje przycisk, powinno odpowiadać temu, co mówi. Pewien chłopiec ciągle naciskał zdjęcie swojego psa, które wypowiadało gotowe zdanie o zwierzęciu, choć chciał powiedzieć coś innego: jego mama długo nie mogła tego zrozumieć (Light, 1997).
Jak uporządkować gotowe zwroty?
Niektóre metody porządkują całe słownictwo według intencji komunikacyjnej, na przykład PODD (Pragmatic Organisation Dynamic Display, Porter, 2007), szeroko stosowany w książkach komunikacyjnych i dostępny w TD Snap (jako opcja) oraz w Grid. Żeby ograniczyć zmiany stron, powtarza niektóre słowa w kilku miejscach, co jest sprzeczne z zasadą wykonywania zawsze tych samych ruchów. Ten typ organizacji jest jak dotąd słabo zbadany (Beukelman i Light, 2020).
Słowniki opracowane przez Pictalk (Essential 24, Springboard 48, Horizon 80) idą inną drogą: rdzeń słów, które nigdy się nie przesuwają (zobacz Organizacja siatki), uzupełniony stronami gotowych zwrotów pogrupowanych według funkcji, czyli gałęziami pragmatycznymi. Buddy oferuje też słowniki o podejściu pragmatycznym: CommuniKate 12 i 20 oraz Sequoia 15.
Co zawierają gałęzie pragmatyczne Pictalk?
- Rozmowa: „co tam?”, „chcę coś powiedzieć”, z podstronami Reakcje („ja też nie”, „opowiedz więcej”) i Żeby mnie zrozumiano („możesz powtórzyć?”, „nie mogę znaleźć słowa”).
- Pytania: całe pytania („kiedy wracamy do domu?”) i same słowa pytające. W Springboard 48 „kto” i „gdzie” to zwykłe słowa, z linkami do stron Osoby i Miejsca w tych samych rzędach.
- Coś jest nie tak: Boli (gdzie, a potem jak bardzo, na skali od 0 do 10 ze słowami), Uspokoić się („potrzebuję przerwy”, „ciszej”) i zwroty ochronne („nie dotykaj mnie”, „chcę to zgłosić”, „to nie moja wina”), na stronie Bezpieczeństwo (Springboard 48 i Horizon 80) albo Coś jest nie tak (Essential 24).
- Inne gałęzie: Przedstawiam się i Przyjaciele (Springboard 48 i Horizon 80), Wyrażenia dla nastolatków (Horizon 80), Intymność, Na lekcji i Przy stole (Springboard 48).
Zwroty ochronne są niezbędne: 45% dorosłych użytkowników AAC zapytanych w badaniu padło ofiarą przestępstwa lub przemocy (Bryen, Carey i Frantz, 2003); zobacz Ciało, ból, zgoda. Wszystkie szczegóły znajdziesz na stronie słowników Pictalk, a materiały do druku na stronie z materiałami.
Jak uczyć gotowego zwrotu?
- Ucz go jako strategii: wyjaśnij, do czego służy, pokaż go w narzędziu („ja też!”, „a ty?”), a potem odegrajcie scenkę (Light i Binger, 1998).
- Personalizuj: dodaj humor tej osoby i jej własne powiedzonka. Nastolatek nie wita się jak pięciolatek.
- Zachowaj też pojedyncze słowa: każde słowo ze zwrotu powinno istnieć w słowniku także osobno.
- Ćwicz naprawianie przy prawdziwych nieporozumieniach, nigdy nie udając, że nie rozumiesz.
Czy Twoje narzędzie obejmuje wszystkie funkcje?
Żeby wychwycić braki, sprawdź, czy ta osoba może (na podstawie Beukelman i Light, 2020):
- zwrócić na siebie uwagę i wezwać pomoc, także bez swojego narzędzia;
- powiedzieć tak, nie, nie wiem, odmówić lub zaprotestować;
- skomentować, wyrazić opinię, powiedzieć, jak się czuje i gdzie ją boli;
- zadawać pytania, witać się, rozmawiać i reagować na to, co mówi rozmówca;
- opowiedzieć nowinę lub wspomnienie;
- przedstawić się i naprawić nieporozumienie.
Potem policz pola według funkcji: jeśli prośby zajmują większość z nich, czas coś dodać. W Buddy raport komunikacji pokazuje też, jakich funkcji komunikacji używa dana osoba, i można go wydrukować dla logopedy.
Najczęstsze pytania
Dlaczego skala bólu od 0 do 10?
Pozwala powiedzieć, jak bardzo boli, a nie tylko gdzie, a personel medyczny ją zna. Towarzyszące jej słowa („trochę boli”, „bardzo boli”) pomagają osobom, które jeszcze nie posługują się liczbami.
Czy można dodać własne zwroty?
Tak. Każdą stronę w Buddy można edytować: dodaj własne wyrażenia tej osoby w wolnych polach, nie przesuwając istniejących słów.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje z instrukcjami krok po kroku i notatniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, rozwijana przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes.
- Light, J., 1988, „Interaction involving individuals using augmentative and alternative communication systems”, Augmentative and Alternative Communication, 4(2), 66-82.
- Badania cytowane za Beukelman & Light (2020): Light (1997); Light, Parsons & Drager (2002); Ganz i in. (2012); Ball i in. (1999); King i in. (1995); Lasker i in. (1996); Light i in. (1997, 1999); Light & Binger (1998); Halle, Brady & Drasgow (2004); Porter (2007); Bryen, Carey & Frantz (2003).