Twoje dziecko korzysta z PECS i zastanawiasz się, czy przejść do rozbudowanego AAC, z bogatym słownictwem na tablecie? Te dwa podejścia mają różne cele: PECS bardzo dobrze uczy proszenia, a rozbudowane AAC ma pozwolić powiedzieć wszystko. Można przejść od jednego do drugiego, niczego tej osobie nie odbierając.
Czym jest PECS?
PECS (Picture Exchange Communication System, system komunikacji przez wymianę obrazków) opracowali w Stanach Zjednoczonych w 1985 roku Andy Bondy i Lori Frost, w publicznym programie dla uczniów z autyzmem w stanie Delaware. Zasada: osoba podaje obrazek partnerowi komunikacyjnemu, żeby dostać to, czego chce. Wymiana sprawia, że intencja komunikacyjna jest bardzo widoczna, i wymaga podejścia do drugiej osoby.
Metoda składa się z sześciu faz, tu w uproszczeniu:
- wymiana obrazka na pożądany przedmiot;
- przyniesienie swojej książki i dotarcie do partnera, także z daleka;
- wybór właściwego obrazka spośród kilku;
- budowanie prostego zdania („chcę” + przedmiot);
- odpowiadanie na pytanie „Czego chcesz?”;
- komentowanie („widzę”, „słyszę”).
PECS to bardzo ustrukturyzowana forma AAC. Metaanaliza wskazuje na umiarkowane lub silne dowody skuteczności w nauce proszenia, ale słabe w nauce komentowania (Ganz i in., 2012, cyt. za Beukelman & Light, 2020). Możliwość proszenia zmniejsza frustrację, ale komunikujemy się też po to, żeby komentować, odmawiać, zadawać pytania, opowiadać. Jak ujął to jeden z rodziców cytowanych przez Beukelmana i Light: życie to coś więcej niż ciasteczka. Zobacz Nie tylko prośby.
Co rozumiemy przez rozbudowane AAC?
Określenie (ang. robust AAC) upowszechniło się w praktyce klinicznej, bez jednej definicji opartej na badaniach. System nazywa się rozbudowanym, gdy z czasem pozwala powiedzieć mniej więcej wszystko, co się chce, i gdy rośnie razem z osobą:
- duże słownictwo: słowa rdzenia do łączenia („jeszcze”, „koniec”, „idź”, „nie”) i słowa osobiste;
- wszystkie funkcje komunikacji: prośba, odmowa, komentowanie, zadawanie pytań, opowiadanie, żarty, sygnalizowanie, że coś jest nie tak;
- stałe położenie słów, żeby ruchy stały się automatyczne (zobacz Organizacja siatki);
- droga do gramatyki: formy czasowników, końcówki, małe słowa;
- dostęp do liter, jedynego naprawdę otwartego słownictwa;
- dostępność przez cały czas, w domu, w szkole, poza domem.
Rozbudowane nie znaczy skomplikowane od pierwszego dnia: można zacząć od kilku widocznych przycisków i odsłaniać kolejne z czasem, nigdy nie przesuwając słowa, którego osoba już się nauczyła.
PECS i rozbudowane AAC: różnice
| PECS | Rozbudowane AAC | |
|---|---|---|
| Główny cel | Inicjowanie prośby skierowanej do partnera | Komunikowanie się z każdego powodu |
| Narzędzie | Książka z obrazkami do wymiany | Tablet, książka ze stałym położeniem słów albo jedno i drugie |
| Słownictwo | Głównie nazwy pożądanych przedmiotów | Słowa rdzenia, słowa osobiste, gotowe zwroty, litery |
| Nauka | Protokół w fazach, z podpowiedziami | Modelowanie w prawdziwych sytuacjach, okazje, czekanie |
| Głos | Nie, poza wersjami cyfrowymi | Tak, na tablecie |
Jeśli chodzi o badania, modelowanie, czyli serce rozbudowanego AAC, należy do strategii najlepiej potwierdzonych (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj). Inne zasady, takie jak planowanie motoryczne czy organizacja w gotowe zwroty, są jak dotąd słabo zbadane.
Kiedy PECS ma sens?
- u osoby, która jeszcze nie zwraca się do innych, żeby się komunikować;
- gdy fizyczna wymiana pomaga jej zrozumieć, że komunikat jest skierowany do kogoś;
- gdy zespół jest przeszkolony w protokole i stosuje go wszędzie.
Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby jednocześnie modelować na bogatszym narzędziu: oba podejścia mogą współistnieć.
Jak przejść od PECS do rozbudowanego AAC?
- Zachowaj to, co działa. Znane obrazki, nawyk podchodzenia do drugiej osoby i prośby, których osoba już się nauczyła, pozostają punktem oparcia.
- Na początku używaj tych samych symboli, żeby niczego nie trzeba było uczyć się od nowa.
- Najpierw dodaj słowa, które nie są rzeczownikami: „jeszcze”, „koniec”, „stop”, „pomóż”, „nie to”.
- Dużo modeluj, na początku niczego nie wymagając.
- Urozmaicaj prośby. Nie wszystkie zaczynają się od „chcę”; pierwsze połączenia słów często pomijają „ja”.
- Daj słowa do komentowania i odmawiania: „fuj”, „super”, „o nie”, „nie teraz”.
- Daj sobie czas. Nowe narzędzie ocenia się przez kilka tygodni, w prawdziwych codziennych sytuacjach.
Zachowaj to, co działaZnane obrazki i nawyk podchodzenia do drugiej osoby
Dodaj słowaDo łączenia, komentowania i odmawiania
ModelujDużo, na początku niczego nie wymagając
Daj sobie czasKilka tygodni, w prawdziwych codziennych sytuacjach
Jak wybrać narzędzie (papierowe czy tablet) i zorganizować okres próbny, przeczytasz w artykule Jak wybrać narzędzie AAC. W Pictalk Buddy słowniki PicTalk Essential 24, Springboard 48 i Horizon 80 trzymają słowa w stałych miejscach i oferują zwrot nośny „chcę + słowo”, bliski 4. fazie PECS. Materiały do druku znajdziesz na stronie z materiałami.
Najczęstsze pytania
Czy trzeba skończyć sześć faz PECS przed przejściem na tablet?
Nie: AAC nie ma żadnych warunków wstępnych. Bogatsze narzędzie możesz wprowadzić w każdej chwili i równolegle je modelować (zobacz Mity o AAC).
Moje dziecko potrafi prosić za pomocą PECS: po co coś zmieniać?
Nie chodzi o to, żeby odebrać mu to, co umie. Celem jest dodanie słów do komentowania, odmawiania, zadawania pytań i opowiadania.
Czy mówiący tablet zahamuje u mojego dziecka rozwój mowy?
Nie: AAC nie przeszkadza w rozwoju mowy. Co mówią badania, przeczytasz w artykule AAC a mowa.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje z instrukcjami krok po kroku i notatniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, rozwijana przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes.
- Badanie cytowane za Beukelman & Light (2020): Ganz i in. (2012).
- Bondy, A., & Frost, L., 1994, The Picture Exchange Communication System, Focus on Autistic Behavior, 9(3), 1-19.