„Jeśli damy mu tablet, nie będzie już chciał mówić”. To często pierwsza obawa, gdy pojawia się propozycja komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC). Badania są jednoznaczne: AAC nie hamuje mowy, często idzie z nią w parze i pomaga też osobom, które mówią niewiele, gdy ich mowa nie wystarcza.
Co pokazują badania?
- Przegląd literatury nie wykazał ani jednego przypadku utraty mowy; niektórzy uczestnicy wręcz zaczęli mówić więcej (Millar, Light & Schlosser, 2006).
- U małych dzieci z opóźnionym rozwojem mowy urządzeniu z syntezatorem mowy towarzyszył przyrost wypowiadanych słów (Romski i in., 2010).
- U autystycznych dzieci, które mówią bardzo mało, dodanie tabletu z mową syntetyczną do programu terapeutycznego dało więcej spontanicznych wypowiedzi, a różnica pozostała wyraźna, gdy liczono tylko słowa mówione (Kasari i in., 2014). Przegląd badań nad urządzeniami generującymi mowę w autyzmie wskazuje to samo (Schlosser & Wendt, 2008).
- U małych dzieci z zespołem Downa zaobserwowano kolejność: najpierw sceny wizualne, potem znaki, a w końcu mowa, która przejmuje ich rolę (Light & Drager, 2012).
Zarówno w zaburzeniach nabytych, jak i rozwojowych większość osób zyskuje lub odzyskuje część mowy dzięki AAC i rodziny powinny to usłyszeć od samego początku (Beukelman & Light, 2020).
Dlaczego AAC może pomagać mowie
- Mniej presji. Komunikat dociera dzięki narzędziu, więc można próbować mówić bez stawki.
- Stały wzorzec dźwiękowy. Każdy dotknięty przycisk wypowiada słowo zawsze tak samo, w powiązaniu z intencją, setki razy.
- Więcej interakcji. Kto może odpowiadać, komentować i pytać, dostaje więcej odpowiedzi, a język buduje się właśnie w tych wymianach.
- Język przed artykulacją. Słowa, ich znaczenie i sposób łączenia rozwijają się, nawet gdy artykulacja jeszcze za nimi nie nadąża.
Czego badania nie obiecują
AAC nie może zagwarantować, że mowa się pojawi: niektórzy będą mówić, inni trochę, inni wcale. Niczego nie odbiera, a daje możliwość wyrażania się od razu. Czekanie na mowę ma swoją cenę: rozumienie rośnie, ale ekspresja pozostaje zablokowana, co rodzi frustrację, a czasem trudne zachowania (Beukelman & Light, 2020). Inne mity (wiek, warunki wstępne, „nie jest gotowy”) omawiamy w artykule Mity o AAC.
Mówi trochę: po co mu AAC?
„Mówi, więc nie potrzebuje tabletu”: to zdanie zapomina, że nikt nie komunikuje się tylko w jeden sposób. Wszyscy łączymy głos, gesty, mimikę i pismo w zależności od rozmówcy i sytuacji (Williams, Krezman & McNaughton, 2008). Osoba z ograniczoną mową zostawia ją do tego, w czym się sprawdza, a na AAC opiera się, żeby:
Być zrozumianymPrzez kogoś, kto jej nie zna
Powiedzieć coś nowego lub precyzyjnegoImię, miejsce, ból
Naprawić nieporozumienieGdy komunikat nie został zrozumiany
Dalej się komunikowaćGdy zmęczenie, emocje lub hałas utrudniają mówienie
| Dla kogo? | Kiedy AAC przejmuje pałeczkę |
|---|---|
| Dziecięca apraksja mowy | Żeby powiedzieć więcej, niż pozwala mowa, i naprawiać nieporozumienia (zobacz niżej). |
| Zespół Downa | Żeby doprecyzować trudno zrozumiałą mowę, zwłaszcza przy obcych; jej rola zmienia się z wiekiem (zobacz: Zespół Downa a AAC). |
| Autyzm z mową | Przy przeciążeniu lub stresie gotowe komunikaty („potrzebuję przerwy”, „jest za głośno”) mogą zapobiec eskalacji sytuacji (Zisk & Dalton, 2019). |
| Afazja po udarze | Żeby zadzwonić, podać numer, napisać listę zakupów (Garrett & Lasker, 2005). Zobacz: AAC dla dorosłych. |
| Choroba Parkinsona | Gdy mowa zmienia się w ciągu dnia w zależności od działania leków. |
| Mózgowe porażenie dziecięce | Wiele osób rozmawia z bliskimi mową, a z obcymi przez AAC. |
Jak pomóc słuchaczowi zrozumieć?
- Zapowiedz temat, pokazując obrazek lub słowo („szkoła”, „piłka nożna”), zanim zaczniesz mówić: zrozumiałość rośnie o około 28% w przypadku słów i o 11% w przypadku zdań.
- Pokazuj pierwszą literę każdego słowa na tablicy z alfabetem, wypowiadając je: około 25% więcej w przypadku zdań. Wymaga to znajomości liter, dlatego warto nad nimi pracować wcześnie.
Obie techniki badano głównie u dorosłych z trudno zrozumiałą mową (Hanson i in., 2004): dopasuj je razem z logopedą.
Jak zorganizować korzystanie z AAC w niepełnym wymiarze?
- Trzymaj narzędzie zawsze w zasięgu ręki. Schowane w szafie nie przyda się w chwili, gdy mowa się zatnie. Pomaga lekki format: telefon, wydrukowana tablica w kieszeni, zegarek.
- Przygotuj całe komunikaty na chwile, gdy mowa zawodzi („boli mnie”, „daj mi czas”, „chcę do domu”), dostępne w jednym lub dwóch ruchach. Zobacz: Więcej niż prośby.
- Trzymaj słowa w tych samych miejscach: ręka znajdzie drogę nawet po kilku dniach bez narzędzia (zobacz: Jak zorganizować siatkę).
- Powiedz rozmówcom, że przechodzenie z mowy na narzędzie jest czymś normalnym. Karta z napisem „Mówię trochę. Jeśli mnie nie rozumiesz, mogę ci pokazać na telefonie” pomaga przy obcych (zobacz: karta „Jak ze mną rozmawiać”).
- Nie narzucaj narzędzia, gdy mowa jest zrozumiała, ale nie odbieraj go, gdy mowa się poprawia.
- Powtórz na głos wybrane słowo, a potem je rozbuduj („jeszcze” staje się „jeszcze soku”). Zobacz: Modeluj, czekaj, odpowiadaj.
Dziecięca apraksja mowy: co daje AAC
Dziecięca apraksja mowy (nazywana też dyspraksją werbalną) to zaburzenie planowania ruchów mowy. Dziecko wie, co chce powiedzieć, ale jego mózgowi trudno zaprogramować i ułożyć w kolejności ruchy warg, języka i żuchwy. Jego mowa jest bardzo trudna do zrozumienia albo jej nie ma, choć rozumienie i chęć komunikacji często są obecne.
Nawet jeśli mowa poprawia się dzięki terapii, lata czekania mają swoją cenę: dziecko ogranicza to, co mówi, do tego, co potrafi wymówić. Równolegle z intensywną terapią logopedyczną AAC pozwala mu tworzyć dłuższe i bardziej złożone komunikaty niż samą mową (Beukelman & Light, 2020). W zależności od nasilenia trudności i wieku służy jako główny sposób wyrażania się, jako podpowiedź (temat, pierwsza litera), jako narzędzie naprawiania nieporozumień, jako droga do czytania i pisania albo jako wsparcie w ćwiczeniu mowy. Potem stopniowo się wycofuje, w tempie dziecka.
Nagranie wzorca dźwiękowego na przycisku
Wzorzec dźwiękowy powiązany z każdym komunikatem może służyć jako punkt odniesienia w ćwiczeniu mowy (Ball & Stading, 2006). Wybierz razem z logopedą słowa ćwiczone na zajęciach i je nagraj. W Pictalk Buddy, w trybie edycji, otwórz przycisk i dotknij „Tekst mówiony”, a potem „Audio”: zamiast syntezatora mowy odtworzy się nagranie.
Naprawianie nieporozumień
Gdy ktoś Cię nie rozumie, możesz powtórzyć albo zmienić komunikat: dodać informację, uprościć, powiedzieć inaczej. Naucz co najmniej dwóch strategii naprawczych (Halle, Brady & Drasgow, 2004). AAC daje „plan B”: pokazanie słowa albo komunikaty strategiczne, takie jak „To nie to”, „Zaczyna się na…”, „Dam ci wskazówki”, „Chwileczkę, szukam…”. W słownictwach Pictalk znajdują się w gałęzi „Być zrozumianym”.
„Planowanie motoryczne”: dwa znaczenia
W AAC termin ten oznacza trzymanie każdego słowa w tym samym miejscu na ekranie, tak by ruch ręki stał się automatyczny. W logopedii oznacza planowanie ruchów mowy, które jest sednem dziecięcej apraksji mowy. Stałe położenie słów to powszechnie przyjęta zasada; podejście LAMP, które czyni z niej metodę, ma na razie tylko wstępne dowody skuteczności (Bedwani, Bruck & Costley, 2015).
Co zrobić, jeśli radzą Ci czekać?
Zapytaj, na co dokładnie się czeka i czego osoba może w tym czasie używać, żeby być zrozumianą. Stowarzyszenie „Mówić bez Słów” – ISAAC Polska, polski oddział ISAAC, zrzesza specjalistów i rodziny.
Najczęstsze pytania
Czy moje dziecko „rozleniwi się” i przestanie próbować mówić?
Badania nie pokazują takiego efektu. Powiedzenie czegoś jest często szybsze niż szukanie słowa na ekranie: gdy mowa jest możliwa i zrozumiała, osoba z niej korzysta.
Jakie słownictwo do okazjonalnego korzystania?
Kompaktowe, ze stałym rozmieszczeniem słów i gotowymi komunikatami na nagłe sytuacje i naprawianie nieporozumień. Na telefonie dobrym punktem wyjścia jest PicTalk Essential 24, uzupełnione o słowa osobiste.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje krok po kroku i dzienniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja, za którą płacisz tyle, ile chcesz, tworzona przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes.
- Badania cytowane za Beukelman & Light (2020): Millar, Light & Schlosser (2006); Romski i in. (2010); Kasari i in. (2014); Schlosser & Wendt (2008); Light & Drager (2012); Williams, Krezman & McNaughton (2008); Garrett & Lasker (2005); Hanson i in. (2004); Ball & Stading (2006); Halle, Brady & Drasgow (2004); Bedwani, Bruck & Costley (2015).
- Zisk, A. H., & Dalton, E., 2019, „Augmentative and Alternative Communication for Speaking Autistic Adults”, Autism in Adulthood.