Czy osoba, która nie mówi, może nauczyć się czytać i pisać? Tak, w każdym wieku, dzięki nauczaniu, w którym głośne czytanie zastępuje się innymi sposobami odpowiadania. To prawdopodobnie najważniejszy cel w AAC: za pomocą liter można powiedzieć wszystko.
Dlaczego czytanie i pisanie zmieniają wszystko w AAC
Bez pisma osoba ma dostęp tylko do słów, które ktoś umieścił w jej narzędziu: u większości użytkowników AAC, którzy nie czytają, to mniej niż 1000 pojęć, a często mniej niż 100 (Beukelman i Light, 2020). Dziecko, które mówi, zna w wieku 5 lat ponad 2000 słów. Z liter alfabetu można zapisać każde słowo, imię czy myśl: to jedyne naprawdę otwarte słownictwo.
Stawka wykracza poza komunikację: wśród pracujących dorosłych użytkowników AAC lepsze umiejętności czytania szły w parze z wyższymi zarobkami, awansami i większym zadowoleniem z pracy (Light, Stoltz i McNaughton, 1996).
Dlaczego tak wielu dorosłych nie czyta?
Do 90% osób ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi wchodzi w dorosłość bez funkcjonalnych umiejętności czytania i pisania (Foley i Wolter, 2010). Wskazywane przyczyny leżą głównie poza samą osobą:
- Mało materiałów do pisania od wczesnego dzieciństwa i rodzice, których czas pochłania opieka.
- 30 do 35 minut czytania dziennie w klasie, wobec zalecanych co najmniej 90 minut.
- Zbyt niskie oczekiwania.
- Zajęcia z czytania prowadzone przez dorosłego, bez narzędzia AAC w zasięgu ręki.
- Książki czytane na głos bez pauz, z pytaniami o technikę („przewróć stronę”), a nie o treść.
Nie ma powodu czekać na spełnienie warunków wstępnych. Dzieci w wieku od 3 do 5 lat z autyzmem, mózgowym porażeniem dziecięcym czy zespołem Downa nauczyły się czytać i pisać. Trzynastoletnia dziewczynka, której powiedziano, że nigdy nie będzie czytać, dekodowała słowa po ośmiu tygodniach dostosowanej nauki (Beukelman i Light, 2020). Jak w AAC w ogóle: nie testuj, ucz (zobacz Mity o AAC).
Czego uczyć?
Tych samych elementów co każdego początkującego czytelnika:
- świadomości fonologicznej (scalania i dzielenia słowa na głoski);
- związków między literami a głoskami;
- dekodowania;
- rozpoznawania znanych słów;
- rozumienia, najpierw przy wspólnym, potem przy samodzielnym czytaniu;
- ortografii i pisania.
Częsta pułapka: uczenie wyłącznie „całych” słów, rozpoznawanych wzrokowo. Osoba nie potrafi wtedy przeczytać nowego słowa. Osoby początkujące potrzebują obu rzeczy: znanych słów i dekodowania (Browder i in., 2006; Mandak i in., 2018).
Jak uczyć osobę, która nie mówi?
Bez głośnego czytania potrzebne są inne sposoby ćwiczenia i sprawdzania (Beukelman i Light, 2020):
- Odpowiadanie przez wybór spośród około czterech możliwości: zobaczyć zapisane słowo i wybrać obrazek, zobaczyć obrazek i wybrać słowo, usłyszeć słowo i wybrać jego zapis.
- Wybieraj dystraktory, które coś mówią. Dla słowa „kot” zaproponuj „koc”, „lot” i „kos”: błąd pokazuje, która część słowa sprawia trudność.
- Buduj głos wewnętrzny. Wymawiaj głoski na głos, a potem zachęć osobę, żeby „powiedziała je w głowie”.
- Ucz głosek, a nie nazw liter. Przy czytaniu „m” wymawia się „mmm”, a nie „em”.
- Przejdź przez cztery etapy: pokaz, ćwiczenie z pomocą, ćwiczenie samodzielne, informacja zwrotna.
W jakiej kolejności uczyć liter?
Amerykański program ALL (Accessible Literacy Learning) zaczyna od małych liter i liter częstych, rozdziela litery do siebie podobne, a potem dodaje nowe litery pojedynczo. Jego kolejność opracowano dla angielskiego, więc w polskim zastosuj te same zasady, korzystając z innych materiałów: zacznij od częstych liter o regularnym brzmieniu.
Dlaczego dawać klawiaturę od początku?
Dziecko, które mówi, bazgrze i „pisze” na długo, zanim umie pisać. Osoba, która nie może utrzymać ołówka, potrzebuje elektronicznego ołówka: klawiatury. Nigdy jej nie chowaj w oczekiwaniu, aż osoba „będzie umiała czytać” (Beukelman i Light, 2020).
- Akceptuj pisownię „po swojemu” i pokazuj poprawną pisownię bez surowego poprawiania.
- Zostaw włączoną informację zwrotną głosową dla liter, słów i zdań: poprawia ortografię (Blischak i Schlosser, 2003).
- Podpowiadanie słów i sprawdzanie pisowni pomagają, ale raczej przenoszą trudność, niż ją usuwają.
W Pictalk Buddy klawiatura jest o jedno dotknięcie od strony głównej Essential 24 i wbudowana w Horizon 80. Ustawienie „Klawiatura fonetyczna”, domyślnie włączone, wymawia głoskę każdej litery lub sylaby podczas pisania, a po naciśnięciu spacji całe słowo.
Czy narzędzie AAC może pomóc w nauce czytania?
Jako uzupełnienie. W podejściu T2L (Transition to Literacy) zapisane słowo jest animowane i wyświetlane dużą czcionką przez około trzy sekundy, gdy osoba dotyka symbolu. Poprawiło to czytanie pojedynczych słów u osób w wieku od 3 do 46 lat (Light i in., 2014). Pictalk Buddy nie oferuje tej animacji, która zresztą nie zastępuje nauczania.
Wiele końcówek gramatycznych łatwo przeoczyć, gdy się je tylko słyszy: zapisane zdanie jest często jedynym miejscem, w którym się je widzi. Mechanizm gramatyczny Buddy automatycznie odmienia czasowniki (po angielsku „she want” zmienia się w „she wants”) i wyświetla poprawną formę.
Jak czytać książkę razem?
Wspólne czytanie to jedno z najbogatszych zajęć dla rozwoju słownictwa, w każdym wieku (na podstawie Beukelman i Light, 2020):
- Pozwól osobie wybrać książkę i czytajcie ponownie jej ulubione.
- Przed czytaniem przedstaw temat i nowe słowa.
- Prowadź palcem po tekście.
- Rób pauzy na 5 do 10 sekund.
- Zadawaj prawdziwe pytania o historię.
- Modeluj w jej narzędziu AAC (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj).
- Reaguj na to, co mówi, i rozwijaj jej wypowiedzi.
- Zaproś ją, żeby z kolei sama opowiedziała historię.
Tablica do książki (postacie, czynności, uczucia, powtarzające się zdanie) bardzo ułatwia udział: zobacz Jak zrobić tablicę komunikacyjną. Bezpłatna strona Tar Heel Reader oferuje dostępne książki i pozwala tworzyć własne.
A w szkole?
Pisanie to jedyny prawdziwy dostęp do słownictwa z podstawy programowej. Wpisz cele dotyczące czytania i pisania do indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego (IPET) ucznia i zachowaj narzędzie AAC podczas lekcji czytania. Zobacz AAC w szkole.
Najczęściej zadawane pytania
W jakim wieku zacząć?
Jak najwcześniej: wspólne czytanie i klawiatura od wczesnego dzieciństwa. Ale nigdy nie jest za późno: nastolatki i dorośli, którzy zaczynają późno, też osiągają sukces.
Czy wystarczy napisać słowo pod każdym symbolem?
Nie. Taki stały podpis pomaga głównie partnerom komunikacji (Erickson i in., 2010). Nadal warto go stosować, żeby osoba miała kontakt z pismem, ale nie zastępuje on wyraźnej nauki głosek, liter i dekodowania.
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje z instrukcjami krok po kroku i notesy, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. To aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, rozwijana przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R., i Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes, rozdziały 6, 11, 12 i 13.
- Badania cytowane za Beukelman i Light (2020): Foley i Wolter (2010); Light, Stoltz i McNaughton (1996); Browder i in. (2006); Mandak i in. (2018); Blischak i Schlosser (2003); Light, McNaughton, Jakobs i Hershberger (2014, T2L); Erickson i in. (2010).