Twoje dziecko krzyczy, bije, gryzie albo rzuca się na podłogę: czy AAC może pomóc? Często tak. W zdecydowanej większości przypadków trudne zachowanie to komunikat: osoba próbuje coś dostać, uniknąć jakiejś sytuacji albo zasygnalizować dyskomfort, jedynym sposobem, który w tej chwili działa. AAC daje jej inny sposób, pod warunkiem że jest co najmniej tak samo łatwy i skuteczny.
Co chce powiedzieć to zachowanie?
Ponad 90% osób w spektrum autyzmu przejawia w którymś momencie trudne zachowania (Jang i in., 2011, za: Beukelman i Light, 2020). Kiedy nie możesz powiedzieć „mam dość”, „boli mnie” albo „popatrz na mnie”, mówi ciało. Najczęstsze komunikaty to:
Prośba o uwagę„Chodź ze mną”, „popatrz na mnie”
Prośba o przedmiot lub aktywność„Chcę to”, „jeszcze”
Ucieczka lub protest„Nie chcę”, „tego za dużo”, „stop”
Dyskomfort fizycznyBól, głód, zmęczenie, hałas, potrzeba sensoryczna
Zanim zaczniesz mówić o zachowaniu, zawsze sprawdź, czy nie ma przyczyny medycznej. Ktoś, kto nie może powiedzieć „boli mnie ząb”, może uderzać się w głowę albo odmawiać jedzenia. Słowa dotyczące ciała i bólu omawiamy w artykule Ciało, ból, zgoda.
Jak zastąpić zachowanie komunikatem?
Trening komunikacji funkcjonalnej (FCT) opisali Carr i Durand (1985), a jego skuteczność potwierdza kilka metaanaliz (Beukelman i Light, 2020). Zasada: nauczyć komunikatu, który daje ten sam efekt co zachowanie. Podejście składa się z sześciu kroków.
1. Ustal funkcję zachowania
Zapisuj, co dzieje się przed (wyzwalacz), samo zachowanie i co dzieje się po (co osoba dostaje albo czego unika). To arkusz ABC: poprzedzające zdarzenie (antecedent), zachowanie (behaviour), konsekwencja (consequence). Wypełniaj go przez kilka dni, w różnych miejscach: powtarzające się schematy ujawniają funkcję.
Przykład: za każdym razem, gdy dostaje ćwiczenia z pisania, Leon rzuca zeszytem. Dorosły odkłada wtedy zeszyt i proponuje mu przerwę. Prawdopodobna funkcja: ucieczka od trudnego zadania. Leon potrzebuje akceptowalnego sposobu, żeby powiedzieć „to za trudne” albo „przerwa, proszę”.
2. Wybierz komunikat co najmniej tak samo łatwy i skuteczny
Komunikat musi dawać ten sam efekt co zachowanie. Jeśli dotknięcie słowa PRZERWA wymaga przejścia przez trzy strony, a rzucenie zeszytem działa od razu, wygrywa zachowanie (Horner i Day, 1991, za: Beukelman i Light, 2020). Komunikat musi więc być na wyciągnięcie jednego dotknięcia, na każdej stronie, w każdym miejscu. W Pictalk Buddy na przykład słownictwo Essential 24 utrzymuje słowa tak, nie, jeszcze, koniec, pomóż mi i stop w tym samym miejscu na każdej stronie.
3. Ucz komunikatu, zanim pojawi się zachowanie
Przy pierwszych oznakach napięcia, zanim pojawi się zachowanie, pokaż komunikat w narzędziu („Chcesz przerwę?”, dotykając słowa PRZERWA), a potem od razu zareaguj. Podpowiadaj od największego do najmniejszego wsparcia: stopniowo czekaj trochę dłużej, zanim pomożesz (zobacz Modeluj, czekaj, odpowiadaj).
4. Reaguj na komunikat lepiej niż na zachowanie
Na początku komunikat musi działać za każdym razem, od razu: komunikowanie się staje się skuteczniejsze niż krzyk. Zachowanie natomiast powinno dawać mniej albo później.
5. Dopilnuj, żeby wszyscy reagowali tak samo
Rodzice, nauczyciele, nauczyciele wspomagający, asystenci, terapeuci, dziadkowie: jeśli choć jedna osoba zignoruje komunikat PRZERWA, osoba uczy się, że nie zawsze działa. Spisz zasady na wspólnej kartce.
6. Ogranicz wyzwalacze
Zapowiadaj zmiany aktywności, skracaj zadania, dawaj wybór, urządź kącik wyciszenia. Żeby pomóc osobie wiedzieć, co się wydarzy i kiedy się skończy, zobacz Pomoce wizualne: plan dnia, sekwencje, minutnik.
Jakie komunikaty zastępcze możesz zaproponować?
| Funkcja zachowania | Możliwe komunikaty zastępcze |
|---|---|
| Zdobycie uwagi | Klepnięcie w ramię, pomachanie ręką; CHODŹ, PROSZĘ; POPATRZ NA MNIE; CHCĘ BYĆ Z TOBĄ |
| Zdobycie przedmiotu lub aktywności | CHCĘ, JESZCZE, PROSZĘ + wybór; konkretne prośby |
| Ucieczka lub protest | NIE, DZIĘKUJĘ; KONIEC; PRZERWA, PROSZĘ; STOP; kręcenie głową |
| Sygnał dyskomfortu | COŚ JEST NIE TAK; BOLI + część ciała; ZA GŁOŚNO; MUSZĘ SIĘ USPOKOIĆ |
Te komunikaty opierają się na przykładach z książki Beukelmana i Light (2020). Wybierz je razem z osobą i jej zespołem. Pozostałe funkcje komunikacji omawiamy w artykule Nie tylko prośby.
Czy uczyć NIE, STOP i KONIEC?
Tak, i to wcześnie. Czasem obawiamy się, że osoba będzie ich używać „cały czas”: na początku pewnie tak będzie, i to normalne. Możliwość odmowy w akceptowalny sposób to prawo, a do tego zmniejsza trudne zachowania. Słowa do protestowania i samoregulacji (stop, nie, koniec, coś innego, dość) należą do pierwszych, które warto zaproponować.
Gdy osoba mówi STOP w trakcie zabawy, przerwij natychmiast: uczy się, że jej słowo ma moc.
A gdy nie można przyjąć odmowy?
Lek, badanie krwi, pas bezpieczeństwa: niektórych odmów nie da się uszanować. Beukelman i Light (2020) radzą wtedy dać osobie kontrolę w ramach ograniczenia: czym popić lek, w jakiej kolejności wykonać kroki, jaki przedmiot na pocieszenie zatrzymać, kto pomaga. Przyjmij komunikat do wiadomości („Wiem, nie chcesz”), nawet jeśli nie możesz za nim pójść.
Najczęstsze pytania
Czy AAC wystarczy, żeby trudne zachowania zniknęły?
Może pomóc, jeśli komunikat pełni tę samą funkcję co zachowanie. Żadne narzędzie nie gwarantuje efektu: liczy się całe podejście (funkcja, komunikat, spójne reakcje, otoczenie).
Kto może mi pomóc przeanalizować zachowanie?
Psycholog, logopeda lub zespół specjalistów, który wspiera osobę, może przeprowadzić z Tobą analizę funkcjonalną. W szkole lub przedszkolu warto poprosić o to specjalistów z zespołu, który tworzy indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET).
Pictalk Buddy łączy tablice AAC, wizualny plan dnia, sekwencje krok po kroku i notatniki, z tymi samymi symbolami, na Androidzie, iOS, w przeglądarce i na zegarku. Aplikacja w modelu „płać, ile chcesz”, tworzona przez stowarzyszenie non-profit. Poznaj Buddy
Źródła
- Beukelman, D. R. i Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (wyd. 5), Paul H. Brookes, rozdziały 3 i 10.
- Carr, E. G. i Durand, V. M., 1985, Reducing behavior problems through functional communication training, Journal of Applied Behavior Analysis, 18(2), 111-126.
- Badania cytowane za Beukelmanem i Light (2020): Jang i in. (2011); Horner i Day (1991).