Πώς μπορείτε να βοηθήσετε ένα άτομο να χρησιμοποιεί το εργαλείο ΕΕΕ του; Χρησιμοποιώντας το εσείς οι ίδιοι μπροστά του, κάθε μέρα: μιλάτε ενώ αγγίζετε τα σύμβολά του (μοντελοποίηση), του δίνετε χρόνο (αναμονή) και ανταποκρίνεστε σε κάθε προσπάθειά του (ανταπόκριση). Είναι μία από τις πιο τεκμηριωμένες στρατηγικές στην ΕΕΕ και μαθαίνεται σε λίγες ώρες.
ΜοντελοποίησηΔείξτε τις λέξεις στο εργαλείο του ενώ μιλάτε
Αναμονή5 έως 10 δευτερόλεπτα, χωρίς να ζητάτε τίποτα
ΑνταπόκρισηΣε κάθε προσπάθεια, προσθέτοντας κάτι
Τι είναι η μοντελοποίηση;
Μοντελοποίηση σημαίνει «μιλάω ΕΕΕ» μπροστά στο άτομο. Κατά τη διάρκεια μιας δραστηριότητας που του αρέσει, λέτε την πρότασή σας φωναχτά και αγγίζετε τις βασικές λέξεις της πρότασης στο tablet, στο κινητό ή στον χάρτινο πίνακά του. Λέγεται και ενισχυμένη γλωσσική διέγερση (aided language stimulation) ή aided language input. Η αρχή: ό,τι βλέπει και ακούει το άτομο πρέπει να μοιάζει με αυτό που περιμένουμε να παράγει με τα σύμβολά του (Beukelman και Light, 2020).
Η μοντελοποίηση δεν είναι να κάνετε κάποιον να επαναλαμβάνει. Δεν ζητάτε τίποτα: ούτε «Δείξε μου ΑΚΟΜΑ», ούτε «Πού είναι το ΠΙΝΩ;». Δείχνετε πώς χρησιμοποιείται το εργαλείο.
Γιατί είναι απαραίτητη;
Ένα παιδί που μαθαίνει να μιλάει ακούει πάνω από ένα εκατομμύριο λέξεις πριν πει την πρώτη του (Hart και Risley, 1995). Ένα παιδί που επικοινωνεί με σύμβολα δεν βλέπει σχεδόν ποτέ κάποιον να χρησιμοποιεί τα σύμβολά του: ακόμη και εκπαιδευμένοι συνομιλητές μοντελοποιούν συχνά λιγότερο από το 10% όσων λένε (Romski και Sevcik, 2003). Του ζητάμε να εκφραστεί σε μια γλώσσα που δεν έχει σχεδόν ποτέ δει να μιλιέται.
Αρκετές μετα-αναλύσεις δείχνουν μεγάλα αποτελέσματα της μοντελοποίησης στην κατανόηση, και ακόμη μεγαλύτερα στην έκφραση (Allen et al., 2017· Biggs, Carter και Gilson, 2018· O’Neill, Light και Pope, 2018). Τα αποτελέσματα αυτά εμφανίζονται σε νήπια όπως και σε ενήλικες, στον αυτισμό, στην εγκεφαλική παράλυση, στο σύνδρομο Down και στη νοητική αναπηρία, είτε το μοντέλο είναι γονέας, συμμαθητής, εκπαιδευτικός παράλληλης στήριξης ή λογοθεραπευτής, με χάρτινο πίνακα όπως και με εφαρμογή.
Η μοντελοποίηση δεν αρκεί πάντα: τα νήπια έμαθαν περισσότερες λέξεις όταν προσκαλούνταν επίσης να χρησιμοποιήσουν τα σύμβολα (Romski et al., 2010). Εξ ου και τα τρία βήματα αυτού του οδηγού.
Πώς να ξεκινήσετε αυτή την εβδομάδα;
- Κρατήστε το εργαλείο σε απόσταση αναπνοής στα γεύματα, στο μπάνιο, στο παιχνίδι και στις μετακινήσεις. Για δραστηριότητες που λερώνουν, έχετε μια πλαστικοποιημένη εκδοχή ή προστατευτική θήκη.
- Διαλέξτε από μία έως πέντε λέξεις-στόχους για την εβδομάδα, για παράδειγμα ΑΚΟΜΑ, ΤΕΛΟΣ, ΒΟΗΘΕΙΑ, ΚΟΙΤΑ, ΟΧΙ, και δείχνετέ τες σε κάθε φυσική ευκαιρία (αυτό λέγεται «εστιασμένη διέγερση»). Συνδυάστε πολύ συχνές μικρές λέξεις με προσωπικές λέξεις που κινητοποιούν (το όνομα της αδελφής του, το αγαπημένο του καρτούν): το βασικό λεξιλόγιο είναι απαραίτητο, αλλά ποτέ αρκετό (Laubscher και Light, 2018). Δείτε Ποιες λέξεις να βάλετε στο εργαλείο.
- Μοντελοποιήστε στις αγαπημένες στιγμές: παιχνίδια, γεύματα, μπάνιο, καρτούν, βόλτες. Ξεκινήστε με δύο ή τρεις στιγμές την ημέρα και αυξήστε σταδιακά.
- Μιλήστε φυσιολογικά, αγγίξτε μία ή δύο βασικές λέξεις. «Α, θέλεις ακόμα νερό;» ενώ αγγίζετε ΑΚΟΜΑ· «Πάμε να παίξουμε έξω» ενώ αγγίζετε ΕΞΩ και μετά ΠΑΙΖΩ. Κρατήστε μια πλήρη πρόταση στον προφορικό λόγο, ποτέ τηλεγραφικό ύφος («εσύ πίνεις νερό»), ακόμη κι αν η οθόνη δείχνει μόνο δύο από τις λέξεις (Fey, 2008).
- Μάθετε μόνοι σας πού βρίσκονται οι λέξεις. Οι ενήλικες μοντελοποιούν λίγο κυρίως επειδή αργούν να βρουν τις λέξεις. Με ένα λεξιλόγιο όπου οι λέξεις δεν αλλάζουν ποτέ θέση, μαθαίνετε τις θέσεις ταυτόχρονα με το άτομο (δείτε Η οργάνωση του πλέγματος).
- Ποικίλετε τα μηνύματα: όχι μόνο αιτήματα, αλλά και σχόλια («πλάκα έχει»), άρνηση («όχι αυτό»), ερωτήσεις («τι είναι αυτό;»). Δείτε Πέρα από τα αιτήματα.
Αναμονή: πόση ώρα;
Ο προφορικός λόγος τρέχει με 150 έως 250 λέξεις το λεπτό· η επικοινωνία με βοήθημα είναι συνήθως 15 έως 25 φορές πιο αργή. Χωρίς υποστήριξη, παρατηρείται σχεδόν πάντα το ίδιο μοτίβο: ο συνομιλητής παίρνει τις περισσότερες σειρές, επιλέγει τα θέματα και κάνει κυρίως κλειστές ερωτήσεις· το άτομο απαντά, αλλά σπάνια ξεκινά τη συζήτηση.
Μετά από μια ερώτηση, μια πρόταση ή ένα μοντέλο, κοιτάξτε το άτομο με φιλική προσδοκία και περιμένετε 5 έως 10 δευτερόλεπτα χωρίς να πείτε τίποτα. Περιμένετε περισσότερο αν το άτομο έχει σημαντικές κινητικές δυσκολίες ή γνωστική αναπηρία, ή αν η ρουτίνα είναι καινούργια. Τα δέκα δευτερόλεπτα είναι πολύς χρόνος: μετρήστε από μέσα σας «ένα, δύο, τρία…». Οι περισσότεροι ενήλικες ξαναρωτούν, αναδιατυπώνουν ή απαντούν εκ μέρους του ατόμου μετά από δύο ή τρία δευτερόλεπτα. Ωστόσο αυτή η παύση του δίνει χρόνο να καταλάβει και να βρει τη λέξη, και δείχνει ότι είναι η σειρά του.
Μην ολοκληρώνετε το μήνυμα πολύ νωρίς. Το άτομο αγγίζει ΤΡΩΩ και εσείς αναφωνείτε «Α, πεινάς!», ενώ ίσως ήθελε να πει «ο σκύλος τρώει». Περιμένετε μετά το πρώτο σύμβολο: το υπόλοιπο συχνά ακολουθεί. Κάποια άτομα θέλουν να μαντεύετε, αρκεί να επιβεβαιώνετε· άλλα μισούν να τα διακόπτουν. Ρωτήστε τα, και σημειώστε το στην κάρτα «Πώς να μου μιλάτε».
Ανταποκριθείτε σε κάθε προσπάθεια και μετά προσθέστε κάτι
Ανταποκριθείτε αμέσως σε ό,τι εκφράζει το άτομο, σε οποιαδήποτε μορφή: βλέμμα, χειρονομία, ήχο, σύμβολο. Αν αγγίξει ένα σύμβολο «κατά λάθος», ανταποκριθείτε σαν να ήταν σκόπιμο.
- Προσθέστε μία λέξη, στο εργαλείο του. Αγγίζει ΘΕΛΩ ΜΠΑΛΑ; «Θέλεις την κόκκινη μπάλα;» ενώ αγγίζετε ΚΟΚΚΙΝΟ. Αγγίζει ΣΚΥΛΟΣ; «Ναι, ο σκύλος τρέχει» ενώ αγγίζετε ΤΡΕΧΩ.
- Δείξτε το σωστό σύμβολο όταν κάνει λάθος, αντί να διορθώνετε μόνο προφορικά, κάτι που είναι συνηθισμένο αντανακλαστικό των συνομιλητών (Smith και Grove, 2003).
- Επιβεβαιώστε αυτό που καταλάβατε: «Εννοείς ότι θέλεις να πάμε στην παιδική χαρά;».
- Κάντε πραγματικές ερωτήσεις, των οποίων δεν ξέρετε την απάντηση, και όχι ερωτήσεις-τεστ («τι είναι αυτό;» μπροστά σε μια γάτα). Οι κλειστές ερωτήσεις είναι ακόμη χρήσιμες, ιδίως όταν το άτομο κουράζεται: τελειώστε τες με «ναι ή όχι;» δείχνοντας ένα νεύμα.
Αν δεν έρθει τίποτα μετά την αναμονή, μοντελοποιήστε μια πιθανή απάντηση στο εργαλείο του, χωρίς να απαιτήσετε να την επαναλάβει, και προχωρήστε.
Πώς να δημιουργήσετε ευκαιρίες επικοινωνίας;
Όταν όλα προβλέπονται εκ των προτέρων (το ποτήρι γεμίζει πριν διψάσει το άτομο, το παιχνίδι είναι στο χέρι του), μένουν λίγοι λόγοι για να επικοινωνήσει. Στήστε μικρές καταστάσεις που το κάνουν να θέλει να μιλήσει:
- δώστε πολύ μικρή μερίδα, ώστε να ζητήσει ΑΚΟΜΑ·
- βάλτε το αγαπημένο παιχνίδι σε οπτική επαφή αλλά εκτός προσπάθειας·
- κλείστε το βαζάκι λίγο πιο σφιχτά, ώστε να ζητήσει ΒΟΗΘΕΙΑ ή ΑΝΟΙΓΩ·
- «ξεχάστε» το κουτάλι ή δώστε λάθος αντικείμενο, ώστε να πει ΟΧΙ ΑΥΤΟ·
- σταματήστε το τραγούδι στη μέση και μετά περιμένετε·
- προσφέρετε επιλογή ανάμεσα σε δύο πράγματα, από τα οποία το ένα δεν του αρέσει.
Δύο προϋποθέσεις: η λέξη που χρειάζεται υπάρχει στο εργαλείο του και το παιχνίδι μένει ανάλαφρο. Σταματήστε πριν εγκατασταθεί η ματαίωση.
Δημιουργείτε μια ευκαιρία, περιμένετε, ανταποκρίνεστε: αυτός είναι ο κύκλος PoWR (Douglas, McNaughton και Light, 2013). Όταν εφαρμόζεται τακτικά, αλλάζει βαθιά την αλληλεπίδραση.
Πρόσκληση, υπόδειξη: με ποια σειρά;
Όταν το άτομο έχει δει συχνά μια λέξη, μπορείτε να το καλέσετε να τη χρησιμοποιήσει και μετά, αν χρειαστεί, να του κάνετε υπόδειξη, αποσύροντας σταδιακά την υποστήριξη. Δύο τρόποι:
- Από τη μικρότερη προς τη μεγαλύτερη υποστήριξη (αναμονή, δείξιμο του εργαλείου, μοντελοποίηση της λέξης): για άτομα μάλλον παθητικά, ώστε να μην εξαρτώνται από τις υποδείξεις.
- Από τη μεγαλύτερη προς τη μικρότερη υποστήριξη (μοντελοποίηση, δείξιμο, μετά αναμονή): για άτομα παρορμητικά, για δύσκολες δεξιότητες, και όταν μια προβληματική συμπεριφορά αντικαθίσταται από ένα μήνυμα (δείτε Συμπεριφορές που προκαλούν δυσκολίες).
Και στις δύο περιπτώσεις, μην πιάνετε ποτέ το χέρι του ατόμου για να το κάνετε να αγγίξει τα σύμβολα.
Πώς να προσαρμοστείτε στο άτομο;
| Προφίλ | Οδηγία |
|---|---|
| Νήπια και αρχάριοι | Ανταποκριθείτε σε κάθε σήμα σαν να ήταν σκόπιμο, ονομάστε το και μετά δείξτε μια πιο συμβατική μορφή. Ένα λεξικό επικοινωνίας που μοιράζονται το σπίτι και ο παιδικός σταθμός βοηθά όλους να διαβάζουν τις ίδιες χειρονομίες. |
| Μετά από εγκεφαλική βλάβη | Μην πιέζετε το άτομο και μη στοιβάζετε προτάσεις ενώ συνθέτει το μήνυμά του. |
| Άνοια | Αφαιρέστε τους περισπασμούς, χρησιμοποιήστε σύντομες προτάσεις, κάντε κλειστές ερωτήσεις. Το να μιλάτε πιο αργά δεν βοήθησε στις μελέτες που αναφέρονται (Small et al., 2003). |
| Αφασία | Προσοχή στο αυτόματο νεύμα: πολλά άτομα γνέφουν για να κρατήσουν τη θέση τους στη συζήτηση χωρίς να έχουν καταλάβει. Δείτε ΕΕΕ για ενήλικες. |
Εκπαίδευση των συνομιλητών: πιο γρήγορα απ' ό,τι νομίζετε
Όσο περισσότεροι άνθρωποι μοντελοποιούν (γονείς, αδέλφια, εκπαιδευτικοί παράλληλης στήριξης, προσωπικό υποστήριξης), τόσο περισσότερο βλέπει το άτομο το εργαλείο του να χρησιμοποιείται. Και αυτές οι στρατηγικές μαθαίνονται γρήγορα. Λιγότερες από πέντε ώρες εκπαίδευσης συχνά αρκούν για να αλλάξουν μακροπρόθεσμα τον τρόπο αλληλεπίδρασης (Kent-Walsh και Binger, 2013), και οι συνεδρίες εκπαίδευσης «την κατάλληλη στιγμή» (just in time) των 15 έως 20 λεπτών έχουν ήδη μετρήσιμο αποτέλεσμα (Holyfield et al., 2018). Μετά από ένα σύντομο βίντεο, οι συμμαθητές διάβαζαν σωστά τα σήματα των συνομηλίκων τους στο 86% των περιπτώσεων, έναντι 33% πριν.
Το πρόγραμμα ImPAACT (Kent-Walsh και Binger, 2013) εκπαιδεύει πέντε δεξιότητες: μοντελοποίηση, παύση αναμονής, ανοιχτές ερωτήσεις, υπόδειξη και μετά σταδιακή απόσυρση της υποστήριξης, ανταπόκριση σε κάθε προσπάθεια προσθέτοντας κάτι. Η μέθοδος που λειτουργεί: περιγράφετε τη στρατηγική, την επιδεικνύετε, εξασκείστε με ανατροφοδότηση και μετά την εφαρμόζετε στην πραγματική ζωή. Οι γονείς προτιμούν σύντομες, επαναλαμβανόμενες συναντήσεις περίπου μίας ώρας (Meder και Wegner, 2015).
Το μνημονικό «LAF, Don’t CRY» (McNaughton και Vostal, 2010): ακούστε (Listen), ρωτήστε (Ask), εστιάστε στο άτομο (Focus)· μην κριτικάρετε (Criticize), μη βιάζεστε (Rush), μην κάνετε τα πάντα να αφορούν εσάς (Yourself).
Τι να κάνετε και τι να αποφύγετε
| Κάντε | Μην κάνετε |
|---|---|
| Κρατήστε το εργαλείο διαθέσιμο όλη μέρα, σε κάθε δωμάτιο | Μην περιμένετε να «είναι έτοιμο» το άτομο: δεν υπάρχουν προαπαιτούμενα (δείτε Μύθοι για την ΕΕΕ) |
| Μοντελοποιήστε σε δραστηριότητες που αρέσουν στο άτομο | Μην κάνετε τη μοντελοποίηση κουίζ («Δείξε μου…», «Πού είναι…;») |
| Μιλήστε με πλήρεις προτάσεις και αγγίξτε τις βασικές λέξεις | Μη μιλάτε τηλεγραφικά επειδή η οθόνη δείχνει μόνο δύο λέξεις |
| Διαλέξτε λίγες λέξεις-στόχους την εβδομάδα και δείχνετέ τες συχνά | Μη μοντελοποιείτε μόνο αιτήματα («θέλω») |
| Περιμένετε 5 έως 10 δευτερόλεπτα μετά τη μοντελοποίηση | Μην ολοκληρώνετε το μήνυμα για το άτομο από το πρώτο σύμβολο |
| Ανταποκριθείτε σε κάθε προσπάθεια και μετά προσθέστε μία λέξη | Μην πιάνετε το χέρι του ατόμου για να αγγίξει τα σύμβολα |
| Δείξτε το σωστό σύμβολο όταν το άτομο έκανε λάθος | Μην αλλάζετε συνεχώς θέση στις λέξεις ή οργάνωση στον πίνακα |
| Δημιουργήστε μικρές ευκαιρίες επικοινωνίας, χωρίς ματαίωση | Μην τα παρατάτε μετά από λίγες μέρες: η μάθηση μετριέται σε μήνες |
Εκτυπώσιμο υλικό θα βρείτε στη σελίδα με τους πόρους.
Συχνές ερωτήσεις
Τι γίνεται αν το άτομο δεν κοιτάζει όταν μοντελοποιώ;
Είναι συνηθισμένο στην αρχή. Συνεχίστε: πολλά άτομα παρακολουθούν με την άκρη του ματιού. Τοποθετήστε το εργαλείο κοντά στο πρόσωπό σας ή κοντά στο αντικείμενο της δραστηριότητας.
Να μοντελοποιώ στο δικό του εργαλείο ή στο δικό μου;
Κατά προτίμηση στο δικό του, ώστε οι κινήσεις σας να ταιριάζουν με τις δικές του. Ένα αντίγραφο (χάρτινος πίνακας ή η εφαρμογή στο κινητό σας) λειτουργεί αν οι λέξεις βρίσκονται ακριβώς στις ίδιες θέσεις· στο Buddy, το λεξιλόγιο συγχρονίζεται ανάμεσα στις συσκευές.
Σε πόσο καιρό φαίνεται πρόοδος;
Δεν υπάρχει εγγυημένο χρονοδιάγραμμα. Ένα παιδί ακούει τη γλώσσα του για πάνω από έναν χρόνο πριν μιλήσει: και ένα άτομο που μαθαίνει ΕΕΕ χρειάζεται μακρά εμβύθιση στην ενισχυμένη γλώσσα, που μετριέται σε μήνες.
Pictalk Buddy συγκεντρώνει πίνακες ΕΕΕ, οπτικό πρόγραμμα, καθοδηγούμενες ακολουθίες και σημειωματάρια, με τα ίδια σύμβολα, σε Android, iOS, στον ιστό και στο ρολόι. Μια εφαρμογή «Πληρώστε όσο μπορείτε», που αναπτύσσεται από μια μη κερδοσκοπική οργάνωση. Ανακαλύψτε το Buddy
Πηγές
- Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5th ed.), Paul H. Brookes, chapters 3, 4, 10, 11 and 12.
- Μελέτες που παραθέτονται από τους Beukelman & Light (2020): Hart & Risley (1995)· Romski & Sevcik (2003)· Romski et al. (2010)· Allen et al. (2017)· Biggs, Carter & Gilson (2018)· O’Neill, Light & Pope (2018)· Fey (2008)· Laubscher & Light (2018)· Smith & Grove (2003)· Douglas, McNaughton & Light (2013, PoWR)· Kent-Walsh & Binger (2013, ImPAACT)· Holyfield et al. (2018)· Meder & Wegner (2015)· McNaughton & Vostal (2010)· Small et al. (2003).