Kan iemand die niet praat leren lezen en schrijven? Ja, op elke leeftijd, met onderwijs dat hardop lezen vervangt door andere manieren van antwoorden. Het is waarschijnlijk het belangrijkste doel in OC: met letters kun je alles zeggen.

Waarom lezen in OC alles verandert

Zonder geschreven taal heeft iemand alleen toegang tot de woorden die een ander in zijn hulpmiddel heeft gezet: voor de meeste OC-gebruikers die niet lezen minder dan 1000 begrippen, en vaak minder dan 100 (Beukelman & Light, 2020). Een kind dat praat, kent op zijn vijfde meer dan 2000 woorden. Met 26 letters kun je elk woord, elke naam en elk idee schrijven: het is de enige echt open woordenschat.

Het gaat verder dan communicatie: bij volwassen OC-gebruikers met een baan ging een beter leesniveau samen met een hoger salaris, promoties en meer plezier in het werk (Light, Stoltz & McNaughton, 1996).

Waarom kunnen zoveel volwassenen niet lezen?

Tot 90% van de mensen met complexe communicatieve behoeften wordt volwassen zonder functioneel te kunnen lezen en schrijven (Foley & Wolter, 2010). De gevonden oorzaken liggen vooral buiten de persoon:

• Weinig schrijfmateriaal vanaf de vroege kinderjaren, en ouders van wie de tijd opgaat aan de zorg.
• 30 tot 35 minuten lezen per dag in de klas, tegenover minstens 90 minuten die worden aanbevolen.
• Te lage verwachtingen.
• Leesactiviteiten die de volwassene leidt, zonder OC-hulpmiddel binnen handbereik.
• Voorlezen zonder pauzes, met vragen over het mechanische (‘sla de bladzijde om’) in plaats van over de betekenis.

Er is geen reden om op voorwaarden vooraf te wachten. Kinderen van 3 tot 5 jaar met autisme, cerebrale parese of het syndroom van Down hebben leren lezen en schrijven. Een meisje van 13 tegen wie gezegd was dat ze nooit zou lezen, decodeerde woorden na acht weken aangepast onderwijs (Beukelman & Light, 2020). Net als bij OC in het algemeen: je test niet, je leert aan (zie Misverstanden over OC).

Wat leer je aan?

Dezelfde onderdelen als bij elke beginnende lezer:

• fonologisch bewustzijn (de klanken van een woord samenvoegen en splitsen);
• de koppeling tussen letters en klanken;
• decoderen;
• het herkennen van bekende woorden;
• begrijpend lezen, eerst samen en daarna zelfstandig;
• spelling en zelf teksten schrijven.

Een veelvoorkomende valkuil: alleen ‘woordbeelden’ aanleren, die als geheel herkend worden. De persoon kan dan geen nieuw woord lezen. Beginners hebben allebei nodig: bekende woorden en decoderen (Browder et al., 2006; Mandak et al., 2018).

Hoe leer je lezen aan iemand die niet praat?

Zonder hardop lezen heb je andere manieren nodig om te oefenen en te controleren (Beukelman & Light, 2020):

• Antwoorden door te kiezen uit ongeveer vier mogelijkheden: een geschreven woord zien en de afbeelding kiezen, een afbeelding zien en het woord kiezen, een woord horen en de geschreven vorm kiezen.
• Afleiders kiezen die iets laten zien. Bij ‘kat’ bied je ‘kam’, ‘rat’ en ‘kit’ aan: de fout laat zien welk deel van het woord moeilijk is.
• Een innerlijke stem opbouwen. Spreek de klanken hardop uit en vraag de persoon ze daarna ‘in zijn hoofd te zeggen’.
• De klank van letters aanleren, niet hun naam. Om te lezen klinkt ‘m’ als [mmm], niet als ‘em’.
• Vier fasen volgen: voordoen, begeleid oefenen, zelfstandig oefenen, feedback.

In welke volgorde leer je de letters in het Nederlands?

Het Amerikaanse programma ALL (Accessible Literacy Learning) begint met kleine letters en veelvoorkomende letters, houdt letters die op elkaar lijken uit elkaar en voegt er daarna één tegelijk aan toe. Die volgorde is bedacht voor het Engels en is niet zomaar over te nemen. Pas dezelfde principes toe en kies veelvoorkomende, klankzuivere letters van het Nederlands.

Waarom vanaf het begin een toetsenbord?

Een kind dat praat, krabbelt en ‘schrijft’ al lang voordat het kan schrijven. Iemand die geen potlood kan vasthouden, heeft een elektronisch potlood nodig: een toetsenbord. Verstop het nooit in afwachting van het moment dat hij ‘kan lezen’ (Beukelman & Light, 2020).

• Accepteer zelfbedachte spelling, en laat de juiste spelling zien zonder bot te verbeteren.
• Laat de spraakfeedback op letters, woorden en zinnen aan staan: die verbetert de spelling (Blischak & Schlosser, 2003).
• Woordvoorspelling en spellingcontrole helpen, maar ze verplaatsen de moeilijkheid eerder dan dat ze die wegnemen.

In Pictalk Buddy is het toetsenbord meteen bereikbaar vanaf de startpagina van PicTalk Basis 24 en ingebouwd in PicTalk Horizon 80. De instelling ‘Fonetisch toetsenbord’, die standaard aan staat, spreekt tijdens het typen de klank van elke letter of lettergreep uit, en daarna het hele woord als je op de spatiebalk drukt.

Kan het OC-hulpmiddel helpen bij leren lezen?

Als aanvulling. Bij de T2L-aanpak (Transition to Literacy) beweegt het geschreven woord en verschijnt het ongeveer drie seconden groot in beeld als de persoon een symbool aanraakt. Dat verbeterde het lezen van losse woorden bij mensen van 3 tot 46 jaar (Light et al., 2014). Pictalk Buddy heeft deze animatie niet, en ze vervangt het leesonderwijs niet.

In het Nederlands hoor je veel spellingsverschillen niet (‘ik word’, ‘hij wordt’): de geschreven zin is vaak de enige plek waar je ze tegenkomt. De grammatica van Buddy vervoegt automatisch (‘ik willen eten’ wordt ‘ik wil eten’) en laat de juiste vorm zien.

Hoe lees je samen een boek?

Samen lezen is op elke leeftijd een van de rijkste activiteiten voor de woordenschat (naar Beukelman & Light, 2020):

1. Laat de persoon het boek kiezen, en lees zijn lievelingsboeken opnieuw.
2. Introduceer het onderwerp en de nieuwe woorden voordat je gaat lezen.
3. Volg de tekst met je vinger.
4. Houd pauzes van 5 tot 10 seconden.
5. Stel echte vragen over het verhaal.
6. Modelleer op zijn OC-hulpmiddel (zie Modelleren, wachten, reageren).
7. Reageer op wat hij zegt en breid het uit.
8. Nodig hem uit om het verhaal op zijn beurt te vertellen.

Een boekbord (personages, handelingen, gevoelens, een zin die steeds terugkomt) maakt meedoen veel makkelijker: zie Een communicatiebord maken. De gratis site Tar Heel Reader biedt toegankelijke boeken en je kunt er zelf boeken maken.

En op school?

Spelling is de enige echte toegang tot de woordenschat van de lesstof. Neem lees- en schrijfdoelen op in het ontwikkelingsperspectief (OPP) van de leerling, en houd het OC-hulpmiddel bij de hand tijdens de leeslessen. Zie OC op school.

Veelgestelde vragen

Op welke leeftijd begin je?

Zo vroeg mogelijk: samen lezen en een toetsenbord vanaf de vroege kinderjaren. Maar het is nooit te laat: ook jongeren en volwassenen die laat beginnen, leren het.

Is het genoeg om het woord onder elk pictogram te schrijven?

Nee. Dat vaste label helpt vooral de communicatiepartners (Erickson et al., 2010). Het blijft nuttig om de persoon met geschreven taal in aanraking te brengen, maar vervangt geen expliciet onderwijs in klanken, letters en decoderen.

Pictalk Buddy brengt OC-borden, een visuele agenda, geleide sequenties en notitieboeken samen, met dezelfde pictogrammen, op Android, iOS, het web en het horloge. Een app met vrije bijdrage (je betaalt wat je wilt), ontwikkeld door een vereniging zonder winstoogmerk. Ontdek Buddy

Bronnen

• Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5e druk), Paul H. Brookes, hoofdstukken 6, 11, 12 en 13.
• Studies geciteerd naar Beukelman & Light (2020): Foley & Wolter (2010); Light, Stoltz & McNaughton (1996); Browder et al. (2006); Mandak et al. (2018); Blischak & Schlosser (2003); Light, McNaughton, Jakobs & Hershberger (2014, T2L); Erickson et al. (2010).