‘Als we hem een tablet geven, heeft hij geen zin meer om te praten.’ Dat is vaak de eerste zorg als ondersteunde communicatie (OC) ter sprake komt. Het onderzoek is duidelijk: OC remt spraak niet af, gaat er vaak juist mee samen op, en helpt ook mensen die een beetje praten, als hun spraak niet volstaat.

Wat laten de studies zien?

• Een literatuuroverzicht vond geen enkel geval van achteruitgang van spraak; een deel van de deelnemers ging zelfs vooruit in gesproken taal (Millar, Light & Schlosser, 2006).
• Bij jonge kinderen met een taalachterstand ging een hulpmiddel met synthetische stem samen met een groei in gesproken woorden (Romski et al., 2010).
• Bij autistische kinderen die weinig praten leverde een sprekende tablet naast een interventieprogramma meer spontane uitingen op, en het verschil bleef duidelijk als alleen gesproken woorden werden geteld (Kasari et al., 2014). Een overzicht van spraakuitvoerende hulpmiddelen bij autisme wijst dezelfde kant op (Schlosser & Wendt, 2008).
• Bij jonge kinderen met het syndroom van Down zag men een opeenvolging: eerst visuele scènes, dan gebaren, dan spraak die de overhand neemt (Light & Drager, 2012).

Bij verworven stoornissen en ontwikkelingsstoornissen geldt: de meeste mensen winnen of herwinnen spraak met OC, en dat vertel je gezinnen vanaf het begin (Beukelman & Light, 2020).

Waarom OC spraak kan helpen

• Minder druk. De boodschap komt over via het hulpmiddel, en spraak kan zonder druk worden uitgeprobeerd.
• Een constant klankvoorbeeld. Elk aangeraakt vakje spreekt het woord op dezelfde manier uit, gekoppeld aan de bedoeling, honderden keren.
• Meer interactie. Wie kan antwoorden, commentaar geven en vragen, krijgt meer reacties: taal ontwikkelt zich in die interactie.
• Taal vóór articulatie. Woorden, hun betekenis en hun combinaties ontwikkelen zich ook als de articulatie nog niet meekomt.

Wat het onderzoek niet belooft

OC laat spraak niet gegarandeerd ontstaan: sommige mensen gaan praten, anderen een beetje, anderen helemaal niet. OC neemt niets weg en geeft meteen een manier om je te uiten. Wachten op spraak heeft een prijs: het begrip groeit, maar de expressie blijft geblokkeerd, met frustratie en soms moeilijk gedrag (Beukelman & Light, 2020). De andere misverstanden (leeftijd, voorwaarden, ‘hij is nog niet klaar’) komen aan bod in Misverstanden over OC.

Hij praat een beetje: waarvoor dient OC?

‘Hij praat, dus hij heeft geen tablet nodig’: dat vergeet dat niemand met maar één middel communiceert. We gebruiken allemaal stem, gebaren, mimiek en schrift door elkaar, afhankelijk van de gesprekspartner en de situatie (Williams, Krezman & McNaughton, 2008). Iemand met beperkte spraak gebruikt die voor wat goed lukt, en steunt op OC om:

Hoe help je de gesprekspartner om te begrijpen?

• Het onderwerp aankondigen door een plaatje of woord te laten zien (‘school’, ‘voetbal’) voordat je praat: ongeveer 28% meer verstaanbaarheid voor woorden, 11% voor zinnen.
• De eerste letter aanwijzen van elk woord op een letterkaart terwijl je het uitspreekt: ongeveer 25% meer voor zinnen. Daarvoor moet je je letters kennen, dus het loont om die vroeg te oefenen.

Deze twee technieken zijn vooral onderzocht bij volwassenen met moeilijk verstaanbare spraak (Hanson et al., 2004): pas ze aan samen met de logopedist.

Hoe organiseer je wisselend gebruik?

• Houd het hulpmiddel altijd binnen handbereik. Opgeborgen in een kast helpt het niet op het moment dat de spraak vastloopt. Een licht formaat helpt: telefoon, uitgeprint bord in de zak, horloge.
• Bereid hele boodschappen voor voor momenten waarop de spraak het laat afweten (‘het doet pijn’, ‘geef me de tijd’, ‘ik wil naar huis’), bereikbaar met een of twee handelingen. Zie Meer dan vragen om iets.
• Houd woorden op dezelfde plek: de hand vindt de weg terug, ook na een paar dagen zonder het hulpmiddel (zie Het rooster indelen).
• Laat gesprekspartners weten dat wisselen tussen spraak en hulpmiddel normaal is. Een kaartje ‘Ik praat een beetje. Als je me niet begrijpt, kan ik het je laten zien op mijn telefoon’ helpt bij onbekenden (zie de kaart ‘Zo praat je met mij’).
• Dring het hulpmiddel niet op als spraak begrepen wordt, maar neem het niet weg als de spraak vooruitgaat.
• Herhaal het gekozen woord hardop en breid het uit (‘nog’ wordt ‘nog sap’). Zie Modelleren, wachten, reageren.

Verbale ontwikkelingsdyspraxie: wat OC oplevert

Verbale ontwikkelingsdyspraxie (VOD), ook wel kinderapraxie van de spraak genoemd, is een stoornis in het plannen van spraakbewegingen. Het kind weet wat het wil zeggen, maar zijn hersenen hebben moeite om de bewegingen van lippen, tong en kaak te programmeren en aan elkaar te rijgen. Zijn spraak is heel moeilijk te verstaan of ontbreekt, terwijl het begrip en de wil om te communiceren er vaak wel zijn.

Ook als de spraak vooruitgaat met behandeling, hebben de jaren van wachten een prijs: het kind beperkt wat het zegt tot wat het kan uitspreken. Naast intensieve logopedie maakt OC langere en rijkere boodschappen mogelijk dan met spraak alleen (Beukelman & Light, 2020). Afhankelijk van de ernst en de leeftijd dient OC als belangrijkste uitingsmiddel, als bron van aanwijzingen (onderwerp, eerste letter), als hulpmiddel om te herstellen, als toegang tot lezen en schrijven of als steun om spraak te oefenen. Daarna verdwijnt OC geleidelijk naar de achtergrond, in het tempo van het kind.

Een klankvoorbeeld opnemen op een knop

Een klankvoorbeeld bij elke boodschap kan dienen als referentie om spraak te oefenen (Ball & Stading, 2006). Kies samen met de logopedist de woorden die in de behandeling geoefend worden en neem ze op. Open in Pictalk Buddy in de bewerkmodus de knop, tik op ‘Uitgesproken tekst’ en dan op ‘Audio’: de opname wordt afgespeeld in plaats van de synthetische stem.

Misverstanden herstellen

Als je niet begrepen wordt, kun je herhalen of je boodschap veranderen: informatie toevoegen, vereenvoudigen, het anders zeggen. Leer minstens twee herstelstrategieën aan (Halle, Brady & Drasgow, 2004). OC biedt een ‘plan B’: het woord laten zien, of strategische boodschappen gebruiken zoals ‘Dat is het niet’, ‘Dat begint met…’, ‘Ik geef je aanwijzingen’, ‘Wacht, ik zoek…’. In de Pictalk-woordenschatten staan ze in de tak ‘Begrepen worden’.

‘Motorische planning’: twee betekenissen

In OC betekent de term dat elk woord op dezelfde plek op het scherm blijft, zodat de handbeweging automatisch wordt. In de logopedie gaat het om het plannen van spraakbewegingen, de kern van verbale ontwikkelingsdyspraxie. Vaste posities zijn een breed aanvaard principe; de LAMP-aanpak, die er zijn methode van maakt, heeft nog maar voorlopig bewijs (Bedwani, Bruck & Costley, 2015).

En als je het advies krijgt om af te wachten?

Vraag waarop precies gewacht wordt, en wat de persoon in de tussentijd kan gebruiken om zich verstaanbaar te maken. ISAAC-NF, de belangenvereniging voor ondersteunde communicatie in Nederland en Vlaanderen, informeert mensen die OC gebruiken en hun omgeving.

Veelgestelde vragen

Wordt mijn kind lui om te praten?

Studies laten dat effect niet zien. Praten is vaak sneller dan een woord zoeken op een scherm: als spraak mogelijk is en begrepen wordt, gebruikt de persoon die.

Welke woordenschat voor af en toe gebruik?

Een compacte woordenschat met vaste woorden, met kant-en-klare boodschappen voor noodsituaties en herstel. Op een telefoon is PicTalk Basis 24 een goed vertrekpunt, aan te vullen met persoonlijke woorden.

Pictalk Buddy brengt OC-borden, een visuele agenda, geleide sequenties en notitieboeken samen, met dezelfde pictogrammen, op Android, iOS, het web en het horloge. Een app met vrije bijdrage (je betaalt wat je wilt), ontwikkeld door een vereniging zonder winstoogmerk. Ontdek Buddy

Bronnen

• Beukelman, D. R., & Light, J. C., 2020, Augmentative & Alternative Communication (5e druk), Paul H. Brookes.
• Studies geciteerd naar Beukelman & Light (2020): Millar, Light & Schlosser (2006); Romski et al. (2010); Kasari et al. (2014); Schlosser & Wendt (2008); Light & Drager (2012); Williams, Krezman & McNaughton (2008); Garrett & Lasker (2005); Hanson et al. (2004); Ball & Stading (2006); Halle, Brady & Drasgow (2004); Bedwani, Bruck & Costley (2015).
• Zisk, A. H., & Dalton, E., 2019, ‘Augmentative and Alternative Communication for Speaking Autistic Adults’, Autism in Adulthood.